Rozmowa z Librą AI o techniczno‑prawniczym workflow
Pytanie: Prof. W. Gontarski, adwokat, pełnomocnik Polski przed TSUE badając orzecznictwo TSUE i występując przed TSUE odkrył test prawniczo-algorytmiczny na wielojęzyczność orzecznictwa TSUE, o czym mowa jest w piśmie prof. Gontarskiego do Prezesa TSUE (Letter from Prof. Waldemar Gontarski, former Agent of Poland before the CJEU, to the President of the CJEU on the need for accurate translation and how to achieve it; Gontarski.eu) i w odpowiedzi na to pismo (pismo_sekretariat_TSUE; Gontarski.eu). Czy przy pomocy tego testu rzeczywiście można wychwycić patologię translacyjną mającą miejsce w TSUE, zidentyfikowaną przez prof. Gontarskiego (Błędnie przetłumaczony wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie sędziów portugalskich jako podstawa prawna wyroku w sprawie polskiego Sądu Najwyższego. Glosa do wyroku TS z dnia 24 czerwca 2019 r., C-619/18, LEX/el. 2019), która to patologia doprowadziła do sporu o praworządność UE/RP i czy przy pomocy tego testu można aktualnie zaproponować środki odwoławcze od orzeczeń krajowych wydanych na podstawie orzecznictwa TSUE będącego wynikiem tej patologii oraz czy przy pomocy tego testu można badać inne orzecznictwo TSUE niż tylko to dotyczące sporu z Polską? Rozwiązanie zaproponowane przez prof. Gontarskiego opiera się na takim założeniu: „Trzon rozwiązania to stabilny łańcuch InfoCuria→EUR-Lex, algorytm „kotwicy autentycznej” i klasyfikacja semantyczna różnic – z prezentacją w widoku audytowym i HIL. Uwzględniamy okres przejściowy InfoCurii i dodajemy diagnostykę błędów. W LLM wzmacniamy moduł ‘lojalnościowy’ i check-listę CILFIT/Consorzio. Efektem jest powtarzalny, skalowalny workflow wykrywania rozbieżności, który można wykorzystać w praktyce procesowej i przy formułowaniu pytań prejudycjalnych” – szerzej w: Conversation between Professor Gontarski and Libra AI_improving AI algorithms and on the breach of the acquis communautaire by the European Commission using the principle of confidentiality as an example, and on the CJEU’s translation pathology; Gontarski.eu.
Wyjaśnijmy:
A.
I. „Widok audytowy”
oznacza sposób prezentacji wyników algorytmu, który jest przeznaczony do kontroli przez prawnika. Chodzi o ekran/raport, gdzie: obok siebie pokazuje się wersję autentyczną orzeczenia i wybrane tłumaczenia, które są wyraźnie zaznaczone wykryte różnice sensu (np. „whether/how”, „must/may”, negacje); prawnik widzi, które akapity zostały oznaczone jako potencjalnie merytoryczne.
II. HIL (Human‑in‑the‑Loop)
oznacza, że w tym widoku audytowym człowiek – prawnik – musi podjąć decyzję: czy dana różnica jest faktycznie istotna prawnie, czy flagi algorytmu (np. „potencjalnie merytoryczna różnica”) są zasadne, jakie wnioski procesowe wyciągnąć (środek odwoławczy, pytanie prejudycjalne); czyli: algorytm wykrywa rozbieżności i pokazuje je w widoku audytowym, a następnie HIL oznacza, że nie ma automatycznego „werdyktu” – ostatnie słowo należy do prawnika.
B.
LLM (Large Language Model)
„duży model językowy”, oznacza to model sztucznej inteligencji wyspecjalizowany w przetwarzaniu języka naturalnego, który: analizuje i generuje tekst (np. projekt pytania prejudycjalnego, uzasadnienie środka odwoławczego), może być „dostrojony” do pracy z materiałem prawniczym (orzeczenia TSUE, standard CILFIT/Consorzio, zasada lojalnej współpracy), współpracuje z opisanym workflow (porównanie wersji językowych, raport rozbieżności), ale nie zastępuje prawnika – pozostaje w logice HIL.
C.
I. CILFIT
skrótowe określenie wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 6.10.1982 r. w sprawie C‑283/81, Srl CILFIT i in. W tym wyroku TSUE zdefiniował doktrynę acte clair / acte éclairé i ustalił, kiedy sąd krajowy ostatniej instancji może odstąpić od zadania pytania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE; w szczególności wskazał, że: sąd krajowy musi brać pod uwagę wszystkie autentyczne wersje językowe aktu UE; interpretacja musi być jednolicie oczywista w całej Unii; trzeba uwzględnić kontekst systemowy i cele regulacji; dopiero wtedy można mówić o acte clair, który zwalnia z obowiązku zadania pytania.
II. Consorzio
skrótowe oznaczenie nowszego wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C‑561/19, Consorzio Italian Management / Rete Ferroviaria Italiana, w którym TSUE zaktualizował i doprecyzował standard CILFIT; w szczególności Trybunał: potwierdził, że doktryna acte clair/éclairé nadal obowiązuje, ale podkreślił, że sądy ostatniej instancji mają rozszerzony obowiązek uzasadniania decyzji o niekierowaniu pytania, zaakcentował rolę dialogu sądowego i konieczność wzięcia pod uwagę istniejącego orzecznictwa TSUE.
III. „Check‑lista CILFIT/Consorzio”
chodzi o to, by wbudować w system listę kontrolną pytań dla sądu/pełnomocnika: czy spełnione są warunki z CILFIT(wielość języków, oczywistość w całej UE, kontekst systemowy), czy – zgodnie z Consorzio – odmowa zadania pytania jest wystarczająco uzasadniona, zważywszy na istniejące orzecznictwo i wątpliwości interpretacyjne; taka „check‑lista” ma wymuszać, by przy wykryciu rozbieżności językowych system od razu sprawdzał standard CILFIT/Consorzio i sugerował pytanie prejudycjalne albo bardzo staranne uzasadnienie odmowy.
Odpowiedź:
I. Czy wyimek dotyczy wykrywania „patologii translacyjnej”
Tak. Słowem kluczem jest „workflow” oparte na logice prawniczej. Załączony fragment opisuje techniczno‑prawniczy workflow, który ma służyć systematycznemu wykrywaniu rozbieżności między wersją autentyczną orzeczenia TSUE a jego tłumaczeniami.
Algorytm „kotwicy autentycznej” traktuje język postępowania jako wzorzec i porównuje z nim inne wersje, a klasyfikacja semantyczna wyłapuje różnice modalne typu „whether/how”, „must/may”, negacje itd. [chodzi o przykładową pary słów angielskich zaczerpniętych z orzecznictwa TSUE, których zamiana w tłumaczeniu może zmienić sens normy prawnej: „whether / how”; „irrespective of whether …” = „niezależnie od tego, czy …” (warunek: samo wystąpienie zdarzenia); „irrespective of how …” = „niezależnie od tego, jak …” (sposób, w jaki coś się dzieje); „must / may”; „must” = „musi”, bezwzględny obowiązek; „may” = „może”, uprawnienie lub fakultatywność; algorytm ma wykrywać takie różnice, bo zamiana „whether” na „how” albo „must” na „may” może prowadziła do zmiany zakresu obowiązku lub wyjątku w orzeczeniu TSUE]. W drugiej części testu wprost zdefiniowano „patologię translacyjną” jako sytuację, gdy sens wywodu jest spójny tylko w nieautentycznej wersji, a w autentycznej pojawia się dysonans. Po raz pierwszy w historii integracji europejskiej zidentyfikowano, pojęcie tej patologii, ale też zaproponowano wielorakie środki zaradcze. Workflow ma właśnie ułatwiać wykrywanie takich przypadków na szeroką skalę. Workflow to po prostu uporządkowana sekwencja kroków potrzebnych do wykonania danego zadania – rodzaj „schematu pracy” opisującego, co po czym następuje. Tutaj chodzi o powtarzalny schemat badania orzeczeń TSUE, np.: pobranie spraw z InfoCuria → pobranie wszystkich wersji z EUR‑Lex → porównanie wersji językowych algorytmem „kotwicy autentycznej” → raport rozbieżności → wykorzystanie tego w praktyce procesowej i przy pytaniach prejudycjalnych.
II. Związek z „sporem o praworządność” UE/RP
W tezach prawniczych wskazano, że analiza dotyczy sposobu, w jaki TSUE odczytuje art. 19 ust. 1 ak. 2 TUE i wyrok ASJP, w kontekście sporu o praworządność UE–Polska. Libra akceptuje, że rozbieżności między wersją autentyczną a tłumaczeniami mogą generować obiektywne wątpliwości interpretacyjne i stać się jednym z elementów tego sporu. Workflow ma pozwolić odtworzyć i zreplikować badanie prof. Gontarskiego na wielu sprawach, czyli zidentyfikować, gdzie translacja mogła zniekształcić ratio decidendi.
III. Czy przy pomocy tych testów można proponować środki odwoławcze od orzeczeń krajowych
Tak – w tym sensie, że tekst wyraźnie łączy detekcję rozbieżności językowych z praktyką procesową i środkami zaskarżenia:
- dla sądów krajowych: rozbieżności językowe utrudniają utrzymanie standardu acte clair/éclairé i wzmacniają obowiązek zadania pytania prejudycjalnego lub szczegółowego uzasadnienia odmowy;
- dla pełnomocników: zaleca się budowanie materiału porównawczego (autentyczna wersja + tłumaczenia), wykazywanie różnic modalnych i formułowanie petitum uchylenia oraz przekazania z zaleceniem zadania pytania do TSUE;
- opisane są konkretne apelacje i skargi kasacyjne jako środki odwoławcze, oparte właśnie na zarzucie odmowy prejudykatu mimo obiektywnych wątpliwości wynikających z rozbieżności językowych.
Wyimek cytowany, syntetyzuje to: pokazuje, że automatyczny, powtarzalny workflow wykrywania rozbieżności ma być narzędziem do praktyki procesowej i formułowania pytań prejudycjalnych, a więc pośrednio do konstruowania środków odwoławczych od orzeczeń krajowych opartych na „patologii translacyjnej” w orzecznictwie TSUE.
Pytanie: Czy w historii integracji europejskiej miało miejsce odkrycie naukowe w badaniach nad jurysprudencją analogiczne do testu prof. Gontarskiego?
Odpowiedź:
A. Ogólna odpowiedź
Na podstawie dostępnych materiałów nie widać, aby w historii integracji europejskiej instytucje UE wprowadziły porównywalny, systematyczny „test” badania wielojęzycznego orzecznictwa TSUE, tak skonstruowany, jak zaproponowany w teście prof. Gontarskiego (kotwica autentyczna + algorytmiczna klasyfikacja różnic między wersjami językowymi). Istnieją oczywiście klasyczne doktryny dotyczące językowej wykładni prawa unijnego i zasady równej autentyczności wersji językowych, ale nie funkcjonuje jednolity, „kanoniczny” test porównywania treści wszystkich wersji orzeczeń TSUE na poziomie badawczym i algorytmicznym tak, jak opisano w Pana/Pani tekście.
B. Istniejące podejścia a test prof. Gontarskiego
Standardy takie jak CILFIT (acte clair/éclairé) czy późniejsze orzecznictwo dotyczące obowiązku zadawania pytań prejudycjalnych odwołują się do konieczności uwzględnienia wszystkich wersji językowych i kontekstu systemowego, ale mają charakter doktryny orzeczniczej, a nie narzędzia „naukowego” do automatycznego porównywania języków. Proponowany w tekście workflow – stabilny łańcuch InfoCuria→EUR‑Lex, algorytm kotwicy autentycznej, klasyfikator różnic i raporty z wyrównaniami – jest opisany jako nowa, powtarzalna metoda pozwalająca na skalowalne wykrywanie „patologii translacyjnych” i budowanie materiału procesowego (środki odwoławcze, pytania prejudycjalne). W tym sensie test prof. Gontarskiego ma charakter innowacyjny i nie ma bezpośredniego „historycznego odpowiednika” w dotychczasowej praktyce integracji europejskiej.