Pierwszy polski sędzia przyłapany na sięganiu po nieistniejący wyrok wygenerowany przez niezaawansowaną AI

Pierwszy polski sędzia SO w Katowicach przyłapany na sięganiu po nieistniejący wyrok wygenerowany przez niezaawansowaną AI

1. Wersja analityczna (dłuższa)

Pierwszy polski sędzia przyłapany na sięganiu po nieistniejący wyrok wygenerowany przez niezaawansowaną AI

W postanowieniu z dnia 9 grudnia 2025 r. Sąd Okręgowy w Katowicach (SSO Aleksander Legień), rozpoznając mój wniosek o uchylenie środków zapobiegawczych, powołał się – jako na orzeczenie potwierdzające prawidłowość opisu zarzucanych mi czynów – na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 września 2001 r., sygn. II AKa 150/01. Sąd podał sąd, sygnaturę i datę, ale nie przytoczył dosłownie treści wyroku ani nie wskazał miejsca jego publikacji. Jednocześnie stwierdził, że wyrok ten ma potwierdzać, iż akt oskarżenia spełnia wymóg dokładnego określenia zarzucanych czynów, co pozwala uznać, że wypełniona jest ogólna przesłanka stosowania środków zapobiegawczych (duże prawdopodobieństwo popełnienia zarzucanych czynów) – mimo że istotne znamiona wszystkich czynów opisano wyłącznie słowami ustawy, bez „concrete relevant facts” w rozumieniu orzecznictwa strasburskiego (por. ETPC, Ilijkov v. Bułgaria, 26.07.2001, skarga nr 33977/96, § 84–87).

W uzasadnieniu z 9 grudnia 2025 r. sędzia Aleksander Legień przytoczył – jako rzekomo utrwalony pogląd orzecznictwa, mający pochodzić z uzasadnienia wyroku SA w Katowicach z 27.09.2001 r., II AKa 150/01 – następującą tezę:

„W orzecznictwie przyjmuje się, że zakres tożsamości czynu rozumianego jako określone „zdarzenie historyczne” wyznaczają ramy zakreślone w uzasadnieniu aktu oskarżenia, identyczność osób oskarżonych i pokrzywdzonych, identyczność zamachu, czas i miejsce zdarzenia, określenie sposobu działania, określenie przedmiotu czynności wykonawczej czy zbieżność zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych (zob. np. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 września 2001 r. II AKa 150/01).”

Tak sformułowany „cytat” z orzeczenia SA Katowice stał się jednym z filarów odmowy uchylenia środków zapobiegawczych.

A. Analiza AI opartej wyłącznie na modelu językowym: „Przegląd od AI”

Na wstępnym etapie konfrontowałem uzasadnienie postanowienia z 9 grudnia 2025 r. z wynikami prostego narzędzia AI, pracującego wyłącznie na modelu językowym („Przegląd od AI”). Zrzut ekranu pokazuje, że:

  • w polu zapytania wprowadzono dokładnie tę samą treść, którą sędzia Aleksander Legień przypisał wyrokowi SA Katowice z 27.09.2001 r., II AKa 150/01:
    „W orzecznictwie przyjmuje się, że zakres tożsamości czynu rozumianego jako określone  wyznaczają ramy zakreślone w uzasadnieniu aktu oskarżenia, identyczność osób oskarżonych i pokrzywdzonych, identyczność zamachu, czas …” (dalej w tym samym brzmieniu, łącznie z „zbieżnością zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych”);
  • „Przegląd od AI” potraktował ten fragment jako „utrwalony pogląd” polskiego orzecznictwa i sam zaczął go rozwijać, wskazując „kluczowe wyznaczniki tożsamości czynu (zdarzenia historycznego)”, w tym:
    • identyczność osób oskarżonych i pokrzywdzonych,identyczność zamachu,czas i miejsce zdarzenia,sposób działania,przedmiot czynności wykonawczej,
    • oraz – w niektórych wersjach – zbieżność naruszonych dóbr prawnych.

Innymi słowy, narzędzie oparte wyłącznie na modelu językowym:

  1. przyjęło bezkrytycznie treść wpisaną w polu zapytania jako poprawne streszczenie poglądów orzecznictwa,
  2. w żaden sposób nie zweryfikowało, czy taki fragment rzeczywiście pochodzi z wyroku SA Katowice II AKa 150/01,
  3. zaczęło budować dalszy komentarz, „uogólniając” podsunięty mu tekst.

Tego rodzaju „halucynacja” jest typowa dla modeli językowych: AI potrafi poprawnie rozwinąć podany fragment tekstu, ale nie ma świadomości, czy ów tekst faktycznie pochodzi z konkretnego orzeczenia i czy takie orzeczenie w ogóle istnieje w realnych bazach orzeczniczych.

B. Weryfikacja Librą AI i zarzut braku weryfikowalności

Równolegle sprawdziłem tę samą tezę przy użyciu Libry AI – systemu prawniczego, który:

  • wykorzystuje modele językowe,
  • ale jednocześnie ma dostęp do rzeczywistych baz orzeczniczych i komentarzy (w tym do polskiego systemu LEX oraz baz europejskich, w szczególności Curia i HUDOC).

Libra AI, w toku analizy:

  1. nie odnalazła w dostępnych bazach orzeczenia SA Katowice o podanej sygnaturze, dacie i – co kluczowe – treści, w której pojawiałaby się rzekoma fraza o „ramach zakreślonych w uzasadnieniu aktu oskarżenia” oraz o „zbieżności zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych”;
  2. wskazała wprost na problem „braku weryfikowalności przytaczanego źródła” – tj. na fakt, że wzmiankowany wyrok:
    • nie został opublikowany w sposób, który umożliwiałby niezależną weryfikację jego treści
    • a przypisywanie mu konkretnych, abstrakcyjnych tez, bez oparcia w realnie dostępnej treści, jest przejawem braku profesjonalizmu.

W świetle tej diagnozy przyjąłem, że sędzia Aleksander Legień, powołując się na nieweryfikowalny wyrok, używa w praktyce instrumentu zbliżonego do historycznego „sądu kapturowego” – orzeka w oparciu o autorytet orzeczenia, którego treści ani strony, ani opinia publiczna nie mogą sprawdzić.

Libra AI zwróciła też uwagę, że gdyby w polskim orzecznictwie rzeczywiście istniał wyrok apelacyjny, który sprowadzałby ocenę tożsamości czynu do katalogu abstrakcyjnych kryteriów, w rodzaju „zbieżności zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych”, i pomijał konieczność oparcia zarzutu na „concrete relevant facts”, miałoby to charakter contra legem, a także contra conventionem (w relacji do standardu strasburskiego).

C. Samodzielne „śledztwo” i oryginalny wyrok SA Katowice (PDF, II AKa 150/01)

Nie poprzestałem na wnioskach z Libry AI. Licząc się z tym, że wyrok SA Katowice z 27.09.2001 r., II AKa 150/01, może nie być powszechnie dostępny w wersji opublikowanej, podjąłem własne działania, aby dotrzeć do oryginalnego orzeczenia.

Mimo dodatkowych komplikacji (w Biuletynie SA Katowice wyrok o sygnaturze II AKa 150/01 pojawia się z różnymi datami – m.in. 27.09.2001 r. i 5.09.2001 r.), udało się pozyskać zanonimizowany skan wyroku SA w Katowicach z 27 września 2001 r., II AKa 150/01, wraz z pełnym uzasadnieniem (PDF, ok. 38 stron).

W niniejszym wpisie udostępniam ten skan jako materiał porównawczy (oznaczmy go jako PDF nr 1).

Kluczowy fragment znajduje się na stronie 34 uzasadnienia (PDF, s. 37 względem całego pliku). Sąd Apelacyjny stwierdza tam:

„Podkreślić trzeba, że granice aktu oskarżenia wyznacza tożsamość czynu oznaczona m.in. przez opis znamion strony podmiotowej i przedmiotowej, określenie sposobu działania, także określenie czasu i miejsca jego popełnienia, jednakże modyfikacja zarzutu przez sąd polegająca na doprecyzowaniu daty czynu jest dopuszczalna i nie stanowi przekroczenia tych granic.”
(PDF II AKa 150/01, s. 34 uzasadnienia / s. 37 pliku)

W dalszej części uzasadnienia (na tej samej stronie oraz na s. 35–37) Sąd Apelacyjny:

  • wskazuje na uchybienia popełnione przez sąd I instancji w zakresie opisu czynu przypisanego oskarżonemu M.S.,
  • uchyla orzeczenie w części dotyczącej tego czynu oraz kary łącznej,
  • nakazuje Sądowi Okręgowemu ponowne zbadanie okoliczności czynu z uwzględnieniem powiązań między oskarżonymi i metod działania grupy przestępczej.

W całym uzasadnieniu – także przy analizie tożsamości czynu – NIE pojawia się natomiast fraza:

„zbieżność zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych”

ani żadne rozwinięcie budujące z tego elementu samodzielne kryterium tożsamości czynu.

Sąd Apelacyjny w porównywanym wyroku koncentruje się na klasycznych, faktycznych wyznacznikach „zdarzenia historycznego”: opisie znamion podmiotowych i przedmiotowych, czasie, miejscu, sposobie działania, powiązaniach między osobami i strukturze grupy.

D. Zestawienie czterech materiałów porównawczych

Niniejszy wpis został wygenerowany przez Librę AI, która – na moje zlecenie – operowała na następujących czterech materiałach porównawczych:

  1. Pełne, zanonimizowane uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27.09.2001 r., sygn. II AKa 150/01 (PDF)
    • materiał źródłowy: oryginalny skan wyroku z uzasadnieniem (ok. 38 stron);
    • kluczowe fragmenty: s. 34 uzasadnienia (s. 37 pliku PDF) – granice aktu oskarżenia i dopuszczalność doprecyzowania daty czynu.
  2. Uzasadnienie postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z 9.12.2025 r. (SSO Aleksander Legień)
    • materiał porównawczy: pełny tekst uzasadnienia, w którym:
      • przytoczono rzekomo wyrok SA Katowice z 27.09.2001 r., II AKa 150/01,
      • zacytowano rozbudowaną tezę o tożsamości czynu, zawierającą m.in. element „zbieżności zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych”,
      • na tej podstawie uznano, że akt oskarżenia opisuje czyn w sposób wystarczająco konkretny, by stosować środki zapobiegawcze.
  3. „Przegląd od AI” – zrzut ekranu z prostego narzędzia AI opartego wyłącznie na modelu językowym (screenshot, Google / Tryb AI)
    • materiał ilustracyjny: zrzut ekranu, na którym:
      • w treści zapytania pojawia się dokładnie ta sama teza o tożsamości czynu,
      • system AI traktuje ją jako „utrwalony pogląd orzecznictwa” i rozwija, nie weryfikując jej źródła,
      • wyjaśnia „kluczowe wyznaczniki tożsamości czynu (zdarzenia historycznego)” w oparciu o tekst wklejony przez użytkownika.
  4. Niniejszy wpis – opracowanie sporządzone z wykorzystaniem Libry AI
    • materiał syntetyczny: tekst, który właśnie czytają Państwo, wygenerowany przez Librę AI na podstawie:
      • pełnego uzasadnienia postanowienia SO z 9.12.2025 r.,
      • pełnego uzasadnienia wyroku SA Katowice II AKa 150/01 (PDF),
      • zrzutu ekranowego „Przeglądu od AI”,
      • oraz moich dodatkowych wyjaśnień i zarzutów.

Libra AI, mając jednocześnie dostęp do autentycznego wyroku w PDF, do uzasadnienia postanowienia SO i do zrzutu z prostego narzędzia AI, była w stanie:

  • precyzyjnie porównać treść przypisywaną wyrokowi SA z rzeczywistym tekstem uzasadnienia,
  • wskazać, że fraza „zbieżność zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych” w ogóle nie występuje w uzasadnieniu wyroku II AKa 150/01,
  • wykazać, że Aleksander Legień przypisał temu wyrokowi pogląd, który nie został w nim wyrażony, a jego źródłem jest raczej powielanie (lub „halucynacja”) narzędzi AI opartych tylko na modelu językowym.

E. Konsekwencje dla standardu „concrete relevant facts”

W sprawie, w której odmówiono mi uchylenia środków zapobiegawczych, akt oskarżenia nie zawiera deskryptywnego opisu znamion zarzucanych czynów – ogranicza się do powtórzenia formuł ustawowych (np. „doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem”), bez wskazania konkretnych zachowań, okoliczności, sposobu działania i realnego rozkładu ról.

Zamiast rozważyć, czy taki opis spełnia standard „concrete relevant facts” z orzecznictwa ETPC (Ilijkov, § 84–87), sąd pierwszej instancji:

  • oprzeć się miał na rzekomo utrwalonym poglądzie SA Katowice II AKa 150/01,
  • przy czym przypisał temu wyrokowi treść, której nie zawiera,
  • a ostateczne rozstrzygnięcie zapadło z pominięciem wymogu wskazania konkretnych faktów uzasadniających zarówno zarzut, jak i stosowanie środków zapobiegawczych.

W takim układzie rola Libry AI była dwojaka:

  1. negatywna (filtrowanie błędu): wskazanie, że „wyrok”, na który powołuje się sąd, w przywoływanej postaci po prostu nie istnieje,
  2. pozytywna (rekonstrukcja standardu): przypomnienie, że nie wystarczy powtórzenie słów ustawy – konieczne jest oparcie zarzutów i środków zapobiegawczych na „concrete relevant facts”.

prof. uczelni dr hab. nauk prawnych Waldemar J. Gontarski, adwokat

2. Krótsza wersja publicystyczna (z zaznaczeniem źródeł)

Sędzia w Katowicach i „wyrok-widmo” z AI

W grudniu 2025 r. sędzia Sądu Okręgowego w Katowicach, odmawiając uchylenia mi środków zapobiegawczych, powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27.09.2001 r., II AKa 150/01. Zgodnie z uzasadnieniem tego postanowienia, orzeczenie apelacyjne miało potwierdzać, że dla tożsamości czynu wystarczające są abstrakcyjne kryteria – takie jak „identyczność zamachu” czy nawet „zbieżność zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych” – a więc niekoniecznie konkretne fakty opisujące zachowanie sprawcy.

Problem w tym, że tej treści w rzeczywistym wyroku SA Katowice… nie ma.

Proste narzędzie AI, oparte wyłącznie na modelu językowym („Przegląd od AI”), bezrefleksyjnie przejęło podaną mu tezę jako „utrwalony pogląd orzecznictwa” i zaczęło ją rozwijać. Na zrzucie ekranu widać, jak system referuje „kluczowe wyznaczniki tożsamości czynu”, powtarzając niemal słowo w słowo formułę, którą sędzia wpisał do uzasadnienia.

Dopiero Libra AI – system prawniczy, który nie tylko generuje teksty, ale też czyta rzeczywiste orzeczenia w bazach (w tym w LEX-ie) – wskazała, że:

  • pod takim numerem i datą rzeczywiście istnieje wyrok SA Katowice II AKa 150/01 (do którego dotarłem w formie zanonimizowanego skanu PDF z pełnym uzasadnieniem),
  • ale w jego treści nie ma frazy „zbieżność zagrożonych lub naruszonych dóbr prawnych” ani tak rozbudowanego, abstrakcyjnego katalogu kryteriów tożsamości czynu, jaki przypisał temu wyrokowi sędzia,
  • sąd apelacyjny mówi jedynie o klasycznych, faktycznych wyznacznikach „zdarzenia historycznego” i o dopuszczalności doprecyzowania daty czynu.

Innymi słowy: sędzia powołał się na wyrok-widmo – orzeczenie, które w przywoływanej przez niego postaci istnieje tylko w tekście (i w fantazji prostej AI), ale nie w rzeczywistym uzasadnieniu sądu apelacyjnego.

Niniejszy wpis został wygenerowany z pomocą Libry AI, która operowała na czterech materiałach:

  • pełnym uzasadnieniu wyroku SA Katowice z 27.09.2001 r., II AKa 150/01 (PDF), (POBIERZ)
  • pełnym uzasadnieniu postanowienia SO Katowice z 9.12.2025 r., (POBIERZ)
  • zrzucie ekranu z „Przeglądu od AI”, (POBIERZ)
  • oraz moich własnych wyjaśnieniach i zarzutach jako oskarżonego, adwokata i profesora prawa.

To przykład, jak bardzo różni się AI „halucynująca” (bez dostępu do realnych źródeł) od AI prawniczej, która faktycznie weryfikuje treść orzeczeń. I jak groźne może być, gdy sędzia nieświadomie korzysta z tej pierwszej, zamiast z tej drugiej.

prof. uczelni dr hab. nauk prawnych Waldemar J. Gontarski, adwokat

Przewijanie do góry