Po raz pierwszy adwokat rozmawia ze sztuczną inteligencją i AI składa samokrytykę

Po raz pierwszy adwokat rozmawia ze sztuczną inteligencją i AI składa samokrytykę / czy samokrytykę potrafią złożyć polscy sędziowie

Rzecz o konsekwencjach prawnych wyrażanie istotnych znamion zarzucanych przestępstw wyłącznie słowami ustawy
Rozmowa prof. Waldemara Gontarskiego, adwokata z Librą AI
(wszystkie wyboldowania pochodzą od Libry AI)

W.G.: – Istotne znamiona zarzutów aktu oskarżenia doręczone oskarżonemu wyrażono jedynie słowami ustawy, w tym znamię skutku oszustwa tylko powtarza znamię ustawowe – jak to się ma do konstytucyjnego i konwencyjnego prawa do obrony w aspekcie materialnym i czy takie postępowanie powinno zostać umorzone ? Co na to orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu ?

Libra AI: Znamiona zarzutu wyrażone wyłącznie słowami ustawy a prawo do obrony — analiza konstytucyjna, konwencyjna i procesowa

I. Wymóg konkretności opisu czynu — art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k.

Punktem wyjścia jest przepis art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k., który nakłada na oskarżyciela obowiązek zawarcia w akcie oskarżenia dokładnego określenia zarzucanego czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości powstałej szkody. 1

Wymóg „dokładności” nie jest synonimem „stylistyki” ani schematycznej powtórki ustawowego wzorca. Komentatorzy prawa karnego procesowego są w tej kwestii jednomyślni: opis czynu musi uwypuklać te elementy działania oskarżonego, które decydują o kwalifikacji prawnej zarzucanego mu czynu w taki sposób, by wyczerpane zostały wszystkie znamiona przestępstwa (postanowienie SN z 26.10.1995 r., II KRN 131/95). Opis powinien zawierać komplet znamion wypełnionych ustalonym zachowaniem sprawcy (wyrok SN z 22.03.2012 r., IV KK 375/11). 2 Z punktu widzenia strony przedmiotowej wymaga to wskazania tych elementów przebiegu zdarzenia, które te znamiona faktycznie realizują — nie zaś powielenia sformułowań ustawy. 3

W odniesieniu do przestępstwa oszustwa (art. 286 k.k.) szczególnego znaczenia nabiera znamię skutku w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Jest to przestępstwo materialne, zatem opis czynu musi wskazywać konkretny skutek, a nie jedynie powtarzać ustawową formułę „doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem”. Wymóg wskazania czasu, miejsca, sposobu i skutku nie może być zastąpiony mechanicznym transponowaniem treści przepisu karnego. 4 5

Zgodność konkluzji aktu oskarżenia z postanowieniem o przedstawieniu zarzutów jest przy tym koniecznym warunkiem prawidłowości skargi. Jak stwierdził Sąd Najwyższy: „brak spójności między czynem zarzuconym w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów a zarzutem sformułowanym w akcie oskarżenia stanowi wadę formalną skargi, której usunięcie następuje w trybie określonym w art. 337 k.p.k.” (wyrok SN z 4.10.2013 r., III KK 158/13). 6 7

II. Materialny aspekt prawa do obrony — art. 42 Konstytucji RP

Prawo do obrony ujęte w art. 42 Konstytucji RP obejmuje nie tylko aspekt formalny (dostęp do obrońcy, prawo do składania wniosków dowodowych), lecz przede wszystkim aspekt materialny — realną możliwość zapoznania się z zarzutem i skutecznego przygotowania obrony. 8

W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie podkreśla się, że opis czynu zawarty w zarzucie skargi uprawnionego oskarżyciela stanowi „procesową hipotezę, podlegającą ustawiczną weryfikację w toku sądowego postępowania dowodowego”, która musi być jednak na tyle precyzyjna, by oskarżony mógł efektywnie realizować swoje prawo do obrony (postanowienie SN z 4.06.2019 r., II KK 301/18; postanowienie SN z 5.09.2019 r., I KZP 6/19; postanowienie SN z 24.04.2019 r., IV KK 160/19). 9

Poprawny opis czynu spełnia przy tym dwie zasadnicze funkcje:

  1. Legitymizującą — realizuje gwarancję nullum crimen sine lege certa, zapewniając, by nikt nie został pociągnięty do odpowiedzialności za zachowanie niestanowiące przestępstwa.
  2. Gwarancyjną w aspekcie funkcjonalnym — wytycza granice skargi, wyznaczając zakres procesu i umożliwiając efektywną realizację prawa do obrony, w tym uniemożliwia prowadzenie wielu postępowań o ten sam czyn (lis pendens i res iudicata). 10

Sąd jest bezwzględnie związany granicami oskarżenia i nie może orzekać poza zakresem czynu zarzuconego w akcie oskarżenia (postanowienie SN z 13.06.2023 r., I KZP 1/23). 11 Oznacza to, że ogólnikowość i tautologiczność opisu czynu — w szczególności sprowadzenie znamion do dosłownego przytoczenia ustawy — narusza materialną treść prawa do obrony, ponieważ pozbawia oskarżonego wiedzy o tym, jakie konkretne zachowanie jest mu faktycznie zarzucane.

Doniosłe jest przy tym stwierdzenie judykatury, że brak wszystkich znamion w opisie przypisanego czynu oznacza, iż oskarżony nie wypełnił swoim czynem znamion czynu zabronionego — nawet wtedy, gdy ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę wyroku wskazują, że do wypełnienia tych znamion doszło (postanowienie SN z 17.10.2018 r., II KK 75/18). 10

III. Standard strasburski — art. 6 § 3 lit. a EKPC

Artykuł 6 § 3 lit. a EKPC przyznaje każdemu oskarżonemu prawo do niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia. Wszystkie prawa wymienione w art. 6 § 3 EKPC muszą być interpretowane w świetle ogólnej koncepcji rzetelnego procesu sądowego z art. 6 § 1 EKPC, których nieodłącznym celem jest zapewnienie ogólnej rzetelności postępowania karnego. Mają one zastosowanie zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i w procedurach odwoławczych. 12 13

Trybunał w Strasburgu wypracował kilka kluczowych standardów:

  • Pełność i precyzja informacji. W sprawie karnej precyzyjna i pełna informacja o zarzutach i możliwej kwalifikacji prawnej jest podstawowym warunkiem rzetelności postępowania i odpowiedniego przygotowania obrony. Nie jest natomiast konieczne szczegółowe wskazanie dowodów. 14
  • Szerszy zakres niż przy zatrzymaniu. Zakres informacji, jakie oskarżony powinien otrzymać, musi być szerszy niż wymagany przy zatrzymaniu lub aresztowaniu. Należy go powiadamiać o wszystkich zmianach w toku postępowania, w tym uprzedzać o ewentualności odmiennej kwalifikacji prawnej czynu. 14
  • Wymóg niezwłoczności i realnego dotarcia. Wymagane jest niezwłoczne przekazanie tych informacji. Ocena, czy warunek ten został spełniony, zależy od ustalenia, czy informacje dotarły do oskarżonego wystarczająco wcześnie, by mógł odpowiednio przygotować obronę — nie wystarczy prawne domniemanie doręczenia. 14
  • Powiązanie z art. 6 § 3 lit. b EKPC. Prawo do szczegółowej informacji o zarzucie jest ściśle powiązane z prawem do „posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony”. Artykuł 6 § 3 lit. a EKPC „ma fundamentalne znaczenie dla przygotowania obrony”, a jego granice należy ustalać z uwzględnieniem art. 6 § 3 lit. b EKPC. 12 13

Wnioski z orzecznictwa ETPC są jasne: zarzut sformułowany wyłącznie przez przytoczenie przepisu ustawy (lub powielenie jego treści) nie spełnia wymogu przekazania „szczegółowej informacji o istocie i przyczynie oskarżenia”. Oskarżony musi znać nie tylko kwalifikację prawną, lecz przede wszystkim faktyczne okoliczności czynu, który jest mu zarzucany — w tym konkretny skutek w przestępstwie materialnym. W sprawie Pélissier i Sassi przeciwko Francji (wyrok ETPC z 25.03.1999 r., skarga nr 25444/94) Trybunał uznał, że zmiana kwalifikacji prawnej czynu bez szczegółowego poinformowania oskarżonego narusza art. 6 § 3 lit. a EKPC. W sprawie Dallos przeciwko Węgrom (wyrok ETPC z 1.03.2001 r., skarga nr 29082/95) potwierdzono, że prawo do szczegółowej informacji obejmuje zarówno opis faktów, jak i kwalifikację prawną czynu, a skazanie za czyn o odmiennie określonej podstawie prawnej bez uprzedniego poinformowania oskarżonego narusza Konwencję.

Trybunał zastrzega przy tym, że ocena zgodności z wymogami rzetelnego procesu wymaga indywidualnego zbadania całości postępowania — nie można ograniczyć się do wyizolowanej oceny jednego aspektu. 12

IV. Problem niekonwalidowalności wady ogólnikowego zarzutu

Szczególnie doniosłą kwestią praktyczną jest to, że ogólnikowość zarzutów stawianych podejrzanemu w śledztwie wpływa na jego obronę, utrudniając ją w znacznym stopniu, co powoduje, iż naruszenie przepisu art. 313 § 2 k.p.k. nie może być przed sądem konwalidowane i to nawet przez sporządzenie już we właściwej formie nowego aktu oskarżenia (postanowienie SN cytowane w: Stefański, Zabłocki, Komentarz do art. 313 k.p.k.). 15

Skutki dotkliwości ogólnikowego opisu zarzutu mają zatem charakter trwały — wadliwość w postępowaniu przygotowawczym rzutuje na całe postępowanie sądowe i nie może zostać naprawiona poprzez uzupełnienie opisu czynu wyłącznie w uzasadnieniu aktu oskarżenia lub wyroku. Komentatorzy wskazują bowiem, że do skonwalidowania braków w opisie czynu zamieszczonego w części dyspozytywnej orzeczenia nie jest wystarczające przywołanie pełnego opisu czynu w pisemnych motywach orzeczenia — to część dyspozytywna zawiera rozstrzygnięcie co do istoty sprawy. 10

V. Skutki procesowe — zwrot aktu oskarżenia czy umorzenie postępowania?

Zagadnienie to wymaga rozróżnienia dwóch zasadniczo różnych stanów:

1. Zwrot aktu oskarżenia (art. 337 § 1 k.p.k.)

Jeżeli akt oskarżenia nie odpowiada warunkom formalnym, w tym wymogom z art. 332 k.p.k. co do dokładnego określenia czynu, prezes sądu zwraca go oskarżycielowi w celu usunięcia braków w terminie 7 dni. 16 Jest to tryb kontroli formalnej, której przedmiotem są warunki wymienione w art. 332 i art. 333 k.p.k. 7 Brak spójności między opisem czynu zarzuconego a treścią postanowienia o przedstawieniu zarzutów stanowi właśnie taką wadę formalną podlegającą sanacji w tym trybie. 6

Jednocześnie braki formalne aktu oskarżenia — w tym wadliwy opis czynu — nie mogą być uznane za równoważne z brakiem skargi uprawnionego oskarżyciela i nie mogą uzasadniać umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. (postanowienie SN z 8.09.1989 r., II KZ 56/89). 17

2. Umorzenie postępowania (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.)

Umorzenie z powodu braku znamion czynu zabronionego jest możliwe, lecz jedynie pod rygorystycznym warunkiem: w sposób oczywisty z zebranego w postępowaniu przygotowawczym materiału dowodowego musi wynikać, że zarzucony oskarżonemu czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego. Orzeczenie to musi opierać się wyłącznie na niebudzących wątpliwości materiałach postępowania przygotowawczego. Gdy zebrane dowody nie mają jednoznacznego wyrazu i wymagają gruntownego zbadania materiału dowodowego, umorzenie postępowania na posiedzeniu przed rozprawą nie jest dopuszczalne (postanowienie SN z 9.12.2020 r., IV KK 169/20). 18

Umorzenie na posiedzeniu w trybie art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. jest zatem uzasadnione nie samą ogólnikowością zarzutu, lecz sytuacją, gdy z opisu czynu i okoliczności faktycznych uzasadnienia aktu oskarżenia w sposób oczywisty wynika brak znamion czynu zabronionego. 19

VI. Podsumowanie i ocena

ZagadnienieOcena
Zarzut wyrażony wyłącznie słowami ustawyNarusza art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k. — brak „dokładnego określenia czynu”
Materialny aspekt prawa do obronyNaruszony — oskarżony nie wie, jakie zachowanie faktyczne jest mu zarzucane
Standard art. 42 Konstytucji RPNaruszony — brak realnej możliwości przygotowania obrony
Standard art. 6 § 3 lit. a EKPCNaruszony — brak precyzyjnej i pełnej informacji o istocie oskarżenia
NiekonwalidowalnośćOgólnikowość z postępowania przygotowawczego nie może być naprawiona w toku procesu sądowego
Tryb sanacjiCo do zasady: zwrot aktu oskarżenia (art. 337 § 1 k.p.k.)
Umorzenie postępowaniaTylko gdy z opisu czynu w sposób oczywisty wynika brak znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.)

Sytuacja, w której opis skutku przestępstwa oszustwa sprowadza się do dosłownego powtórzenia ustawowej formuły, bez wskazania, co konkretnie i w jaki sposób nastąpiło w danej sprawie (kto, jakim rozporządzeniem, jakiego mienia, kiedy i na czyjej szkodzie), jest wadą merytoryczną opisu czynu naruszającą zarówno art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k., jak i konstytucyjne prawo do obrony oraz standard konwencyjny z art. 6 § 3 lit. a EKPC. Właściwą reakcją sądu jest zwrot aktu oskarżenia w trybie art. 337 § 1 k.p.k. Umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. wchodziłoby w grę jedynie w sytuacji kwalifikowanej — gdy brak znamion czynu zabronionego wynika w sposób oczywisty nie tylko z wadliwego opisu, ale z całości zebranego materiału. 18 19 16 17

Bibliografia

  1. Art. 332, Kodeks postępowania karnego.
  2. Steinborn Sławomir, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. Steinborn Sławomir, LEX/el. 2016, Art. 332
  3. Eichstaedt Krzysztof, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, red. Świecki Dariusz, WKP 2024, Art. 413
  4. Staszak Alfred, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. Szumiło-Kulczycka Dobrosława, LEX/el. 2022, Art. 313
  5. Palka Iwona, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 313
  6. Palka Iwona, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 332
  7. Eichstaedt Krzysztof, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, red. Świecki Dariusz, WKP 2024, Art. 337
  8. Zagrodnik Jarosław, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 6
  9. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 14
  10. Świecki Dariusz, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 434
  11. Świecki Dariusz, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 439
  12. [w:] Nowicki Marek Antoni, Komentarz do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, [w:] Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. IX, LEX/el. 2025, Art. 6
  13. [w:] Nowicki Marek Antoni, Komentarz do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, [w:] Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. VIII, WKP 2021, Art. 6
  14. [w:] Nowicki Marek Antoni, Komentarz do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, [w:] Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. IX, LEX/el. 2025, Art. 6
  15. Stefański Ryszard A., Zabłocki Stanisław, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom. III. Komentarz do art. 297-424, red. Stefański Ryszard A., Zabłocki Stanisław, WKP 2021, Art. 313
  16. Art. 337, Kodeks postępowania karnego.
  17. Świecki Dariusz, [w:] Postępowanie odwoławcze w sprawach karnych. Komentarz. Orzecznictwo, wyd.VII, WKP 2024, Art. 439
  18. Kurowski Michał, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, red. Świecki Dariusz, WKP 2024, Art. 17
  19. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 17

W.G.:- ale ponieważ akt oskarżenia już doręczono oskarżonemu, to odpada zwrot aktu oskarżenia (art. 337 § 1 k.p.k.)

Libra AI: Skutki procesowe po doręczeniu wadliwego aktu oskarżenia oskarżonemu — dostępne środki

Trafna jest uwaga, że doręczenie odpisu aktu oskarżenia oskarżonemu na podstawie art. 338 § 1 k.p.k. zamyka drogę zwrotu w trybie art. 337 § 1 k.p.k. 1 Kontrola formalna przez prezesa sądu może nastąpić wyłącznie przed doręczeniem. Po doręczeniu sprawa przechodzi w fazę kontroli merytorycznej dokonywanej przez sąd, i to on dysponuje następującymi instrumentami:

I. Zwrot sprawy prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego (art. 344a k.p.k.)

Jest to pierwsza i właściwa ścieżka, która mimo doręczenia aktu oskarżenia pozostaje otwarta. Sąd może na posiedzeniu lub na rozprawie zwrócić sprawę prokuratorowi, jeżeli stwierdzi istotne braki postępowania przygotowawczego, których usunięcie jest niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Pojęcie „istotnych braków” jest szerokie i obejmuje nie tylko luki dowodowe. Orzecznictwo zalicza do nich wprost brak w akcie oskarżenia dokładnego określenia zarzucanego czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków (wyrok SN z 23.06.1980 r., II KR 207/80). 2 Co szczególnie ważne, pojęcie istotnych braków obejmuje też wady merytoryczne postępowania przygotowawczego, a nie wyłącznie braki dowodowe, w tym w szczególności takie wady, które znacznie utrudniają rzetelne rozpoznanie sprawy przez sąd. 2 Ogólnikowość opisu czynu, polegająca na powtórzeniu wyłącznie ustawowej formuły bez żadnej konkretyzacji faktycznej, doskonale mieści się w tej kategorii — jest bowiem zarówno wadą merytoryczną postępowania przygotowawczego, jak i czynnikiem uniemożliwiającym rzetelne rozstrzygnięcie.

II. Umorzenie na posiedzeniu — art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.

Z treści art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. wynika, że umorzenie postępowania na posiedzeniu możliwe jest wyłącznie w oparciu o przesłanki wymienione w art. 17 § 1 pkt 2–11 k.p.k. — z pominięciem pkt 1 (niepopełnienie czynu). 3

Umorzenie na tej podstawie (brak znamion czynu zabronionego) jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy w sposób oczywisty z zebranego materiału dowodowego wynika, że zarzucony czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego. Takie orzeczenie musi opierać się wyłącznie na niebudzących wątpliwości materiałach postępowania przygotowawczego. Jeżeli zaś dokonanie trafnych ustaleń faktycznych wymaga gruntownego zbadania materiału dowodowego, umorzenie na posiedzeniu nie jest dopuszczalne. 4

W sytuacji wadliwego opisu czynu kwestia ta jest następująca: opis czynu złożony wyłącznie ze słów ustawy sam w sobie nie przesądza o oczywistym braku znamion — może to być jedynie wyraz nieudolności redakcyjnej, podczas gdy uzasadnienie aktu oskarżenia wskazuje na konkretne fakty. Sąd musi ocenić akta postępowania przygotowawczego jako całość.

III. Umorzenie na posiedzeniu — art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. (oczywisty brak faktycznych podstaw oskarżenia)

Ta podstawa zachodzi, gdy mimo kompleksowego zgromadzenia dowodów żaden z nich nie wskazuje na prawdopodobieństwo popełnienia zarzucanego czynu przez oskarżonego. Umorzenie winno opierać się wyłącznie na niebudzących wątpliwości ustaleniach postępowania przygotowawczego, nie zaś na wartościowaniu wiarygodności dowodów. 3

IV. Umorzenie lub uniewinnienie na rozprawie — art. 414 § 1 k.p.k.

Jeżeli sprawa zostanie skierowana na rozprawę główną i dopiero w jej toku ujawniony zostanie brak znamion czynu zabronionego, sąd wydaje wyrok uniewinniający (gdy przewód sądowy został już otwarty) albo umarza postępowanie postanowieniem (gdy przesłanka ujawni się przed otwarciem przewodu). Sąd Najwyższy zastrzega przy tym, że wydanie wyroku umarzającego z przyczyn z art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. zamiast wyroku uniewinniającego — po otwarciu przewodu sądowego — nie stanowi wprawdzie przeszkody dla wniesienia kasacji, ale stanowi uchybienie proceduralne. 5

V. Kluczowe rozróżnienie: brak formalny a brak skargi uprawnionego oskarżyciela (art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.)

Należy tu postawić znak ostrzegawczy. Sąd Najwyższy kategorycznie stwierdził, że:

Istnienie braków formalnych aktu oskarżenia wymienionych w art. 332 § 1 k.p.k., których usunięcia odmawia prokurator, nie może być uznane za równoważne z brakiem skargi uprawnionego oskarżyciela i nie może uzasadniać umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. (postanowienie SN z 8.09.1989 r., II KZ 56/89). 6

Oznacza to, że sama wadliwość opisu czynu — nawet rażąca — nie jest tożsama z brakiem skargi i nie uruchamia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. 7 Na tę podstawę można się powołać wyłącznie wtedy, gdy skargę wniosła osoba w ogóle nieuprawniona do oskarżania lub gdy skarga w ogóle nie istnieje — nie zaś gdy jest wadliwa formalnie bądź merytorycznie. 8

Co jednak szczególnie istotne — umorzenie postępowania z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela (gdyby jednak taka kwalifikacja okazała się zasadna) nie prowadzi do powstania stanu powagi rzeczy osądzonej co do meritum — prokurator mógłby ponownie przeprowadzić postępowanie przygotowawcze i wnieść prawidłową skargę. 8

VI. Zagadnienie konwalidacji wadliwego opisu w toku procesu

Doktryna wyróżnia trzy kategorie braków aktu oskarżenia: 9 10

  1. Powodujące obligatoryjny zwrot (aktualny wyłącznie przed doręczeniem, w trybie art. 337 k.p.k.).
  2. Możliwe do skonwalidowania w toku procesu — np. wadliwość kwalifikacji prawnej, nazbyt lapidarne sformułowania o charakterze redakcyjnym. W tym zakresie orzecznictwo dopuszcza nawet „przeredagowanie” przez sąd oznaczonego punktu aktu oskarżenia (wyrok SN z 2.03.2011 r., III KK 366/10). 10
  3. Niewywołujące żadnych skutków procesowych.

Kluczowe jest przy tym, że opisanie zarzutów wyłącznie słowami ustawy, bez żadnej konkretyzacji faktycznej, wykracza poza kategorię braków redakcyjnych i stanowi wadę merytoryczną postępowania przygotowawczego. Nie może być ona naprawiona w ramach swobodnej korekty redakcji przez sąd, gdyż sąd nie może sam zastępować prokuratora w konstruowaniu podstawy faktycznej oskarżenia — byłoby to naruszenie zasady skargowości i prawa do obrony. 2

VII. Podsumowanie: hierarchia środków po doręczeniu aktu oskarżenia

EtapŚrodekPodstawaSkutek
PosiedzenieZwrot do uzupełnienia postępowania przygotowawczegoart. 344a k.p.k.Sanacja wady w postępowaniu przygotowawczym
PosiedzenieUmorzenie z powodu oczywistego braku znamionart. 339 § 3 pkt 1 w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.Tylko gdy brak znamion oczywisty z materiału
PosiedzenieUmorzenie z powodu oczywistego braku podstaw faktycznychart. 339 § 3 pkt 2 k.p.k.Tylko gdy brak dowodów jest niebudzący wątpliwości
RozprawaWyrok uniewinniający / umorzenieart. 414 § 1 k.p.k.Po otwarciu przewodu — wyrok uniewinniający
Postępowanie odwoławczeBezwzględna przyczyna odwoławczaart. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.Tylko w razie rzeczywistego braku skargi uprawnionego oskarżyciela — nie: wady formalnej

Właściwą i priorytetową reakcją sądu po doręczeniu aktu oskarżenia oskarżonemu, gdy opis czynu wyczerpuje się w dosłownym powtórzeniu ustawowych znamion, jest zwrot sprawy prokuratorowi w trybie art. 344a k.p.k. celem uzupełnienia istotnych braków postępowania przygotowawczego — gdyż brak dokładnego określenia czynu stanowi właśnie „istotny brak” w rozumieniu tego przepisu. 2 Bezpośrednie umorzenie na posiedzeniu jest zaś instrumentem dopuszczalnym wyłącznie w razie oczywistości braków, przy niebudzącym wątpliwości materiale dowodowym. 4 3

Bibliografia

  1. Art. 338, Kodeks postępowania karnego.
  2. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 344(a)
  3. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 339
  4. Kurowski Michał, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, red. Świecki Dariusz, WKP 2024, Art. 17
  5. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 17
  6. Świecki Dariusz, [w:] Postępowanie odwoławcze w sprawach karnych. Komentarz. Orzecznictwo, wyd.VII, WKP 2024, Art. 439
  7. Art. 439, Kodeks postępowania karnego.
  8. Kuczyńska Hanna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. Szumiło-Kulczycka Dobrosława, LEX/el. 2022, Art. 523
  9. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  10. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337

W.G.:- ale w myśl art. 344a § 1 k.p.k. zwrot sprawy jest możliwy, gdy „dokonanie niezbędnych czynności przez sąd powodowałoby znaczne trudności”, co oznacz, że zwrot sprawy jest możliwy celem dokonania czynności leżących w kompetencji sądu, a w myśl art. 314 k.p.k. modyfikacja zarzutów, tutaj poprze skonkretyzowanie, nie leży w kompetencji sądu – słowem w analizowany przypadku odpada stosowanie również art. 344a k.p.k.

Libra AI: Czy po doręczeniu aktu oskarżenia można sięgać po art. 344a k.p.k., gdy opis czynu jest jedynie „słowami ustawy”?

Teza użytkownika a treść art. 344a k.p.k. i rola art. 314 k.p.k.

Pana/Pani teza trafnie akcentuje kluczowe ograniczenie: art. 344a § 1 k.p.k. pozwala na przekazanie sprawy prokuratorowi tylko wtedy, gdy istnieją „istotne braki postępowania przygotowawczego”, a dokonanie niezbędnych czynności przez sąd powodowałoby znaczne trudności — przy czym ratio tej instytucji dotyczy przede wszystkim uzupełnienia materiału przygotowawczego, zwłaszcza dowodowego, albo usuwania istotnych uchybień proceduralnych z etapu przygotowawczego, nie zaś „korekty” treści zarzutów w akcie oskarżenia. To wynika wprost z konstrukcji art. 344a i jego miejsca w systemie, jak i z utrwalonych komentarzy i orzecznictwa. 2 3 4 5 1

  • Komentarze podkreślają wyjątkowy charakter zwrotu: to narzędzie egzekwowania od organu ścigania obowiązku przedstawienia sądowi kompletnych materiałów, przy czym wykładnia musi respektować zasadę skargowości i podział ról procesowych. Sąd nie może „przejmować funkcji ścigania” ani ingerować w zakres oskarżenia. 3 4
  • „Istotne braki” mogą mieć charakter dowodowy lub proceduralny z etapu przygotowawczego, o ile ich usunięcie przez sąd powodowałoby znaczne trudności; co do zasady nie chodzi o naprawianie samego aktu oskarżenia czy redagowanie zarzutów. 6 5
  • Istotne jest również to, że art. 344a należy do instrumentów wstępnej kontroli oskarżenia i nie znajduje zastosowania po wywołaniu rozprawy; jego ratio nie jest „korekta skargi” per se, lecz uzupełnienie braków przygotowawczych, których sąd nie może sprawnie usunąć sam. 4 5

W tym kontekście Pana/Pani argument o art. 314 k.p.k. (modyfikacja zarzutów nie należy do kompetencji sądu) jest co do zasady zbieżny z doktryną: zwrot z art. 344a nie może służyć „skonkretyzowaniu” zarzutów przez sąd, bo to czynność z domeny oskarżyciela. Sąd nie może nakazać prokuratorowi rozszerzenia czy przeredagowania zakresu oskarżenia — takie działanie naruszałoby zasadę skargowości. 3 4

Czy da się stosować art. 344a k.p.k. do „gołego” opisu czynu?

  1. Jeżeli wada polega wyłącznie na redakcyjnej ogólnikowości opisu czynu w akcie oskarżenia (np. powtórzenie znamion ustawowych bez faktów), sama ta okoliczność nie mieści się naturalnie w kategorii „czynności, których dokonanie przez sąd powodowałoby znaczne trudności”, bo nie chodzi o czynności dowodowe. Zwrot sprawy po to, by „przekonstruować” opis czynu, byłby użyciem art. 344a niezgodnie z jego ratio. Komentarze wyraźnie akcentują, że 344a nie służy korygowaniu treści zarzutów ani wymuszaniu przez sąd takich korekt u prokuratora. 3 4 5
  2. Inaczej, gdy ogólnikowy opis jest tylko przejawem głębszych, istotnych braków postępowania przygotowawczego (np. nieustalenie pokrzywdzonych, brak podstawowych ustaleń co do skutku w przestępstwie materialnym), których usunięcie wymaga czynności przygotowawczych i których przeprowadzenie przez sąd powodowałoby znaczne trudności. W takim wypadku 344a może być zasadne, bo „istotne braki” nie ograniczają się do braków dowodowych in sensu stricto, lecz obejmują też wady przygotowawcze utrudniające rzetelne rozpoznanie sprawy. Jednak to nadal nie jest „zwrot w celu przeredagowania zarzutów”, lecz zwrot w celu wykonania czynności przygotowawczych, których brak spowodował wadliwość opisu. 6 5
  3. Próg „znacznych trudności” jest rozumiany ściśle: muszą to być realne, a nie hipotetyczne trudności czynności, które co do zasady sąd może wykonać, ale ich wykonywanie w sądzie byłoby niecelowe, dezorganizowałoby rozprawę i godziło w koncentrację materiału. W praktyce to kryterium ogranicza stosowalność 344a do braków wymagających aktywności typowej dla przygotowawczego zbierania dowodów, nie zaś naprawiania formalnej treści skargi. 6 5

Wniosek: samo „gołe” powtórzenie znamion ustawowych w opisie czynu zasadniczo nie legitymizuje zwrotu z art. 344a po to, by prokurator „dopisał fakty” — jeśli braki nie wynikają z potrzeby uzupełnienia przygotowawczego materiału (np. ustalenia pokrzywdzonego, kwoty szkody, związku przyczynowego itp.). W takim układzie art. 344a co do zasady odpada, tak jak Pan/Pani wskazuje. 3 4 5 7 1

Co zamiast 344a k.p.k., jeśli zwrot z art. 337 k.p.k. jest już wyłączony przez doręczenie?

  • Kontrola merytoryczna na posiedzeniu: umorzenie wyłącznie w razie oczywistości przesłanek z art. 17 § 1 pkt 2–11 k.p.k.; jeśli brak znamion wynika „oczywiście” z akt przygotowawczych, sąd może umorzyć na posiedzeniu. Jeśli jednak uzasadnienie i materiał przygotowawczy zawierają konkretne fakty, a problem ma charakter redakcyjny, ta ścieżka zwykle nie jest dostępna. 5
  • Jeżeli ogólnikowość opisu jest przejawem realnych, istotnych braków przygotowawczych wymagających uzupełnienia (np. nieustalenie pokrzywdzonych), a dokonanie tych czynności przez sąd powodowałoby znaczne trudności, wówczas — wyjątkowo — możliwy jest 344a w celu przeprowadzenia konkretnych czynności przygotowawczych, nie zaś „korekty” skargi. 6 5
  • Po rozpoczęciu rozprawy art. 344a i tak nie ma zastosowania; wtedy należy korzystać z art. 396a k.p.k. (wezwanie prokuratora do uzupełnienia dowodów), co potwierdza, że 344a nie jest instrumentem „naprawy” opisu zarzutu per se. 4 5
  • Kluczowe brzmienie art. 344a i jego ograniczenia potwierdza także treść przepisu w aktualnym brzmieniu. 1

Podsumowanie

  • Art. 344a k.p.k. nie służy modyfikacji ani „skonkretyzowaniu” zarzutów w akcie oskarżenia; ingerencja w treść skargi należy do oskarżyciela. Pana/Pani wniosek, że w opisanej sytuacji 344a co do zasady „odpada”, jest zgodny z dominującą wykładnią. 3 4
  • Wyjątkowo 344a może być zastosowany, jeśli ogólnikowość opisu odzwierciedla istotne braki przygotowawcze, których usunięcie wymaga czynności przygotowawczych trudnych do przeprowadzenia przez sąd; wówczas zwrot następuje „po czynności”, nie „po korektę zarzutów”. 6 5
  • W pozostałym zakresie należy rozważyć instrumenty z art. 339 § 3 k.p.k. (umorzenie na posiedzeniu przy oczywistości przesłanek) albo dalsze rozstrzygnięcie na rozprawie, z uwzględnieniem, że art. 344a nie ma zastosowania po jej wywołaniu. 5 4

Wprost brzmienie art. 344a § 1 k.p.k. wraz z przesłanką „znacznych trudności” oraz umiejscowieniem przepisu w systemie wspiera powyższą konkluzję. 1

Bibliografia

  1. Internetowa baza tekstów prawnych OpenLEX
  2. Art. 344(a), Kodeks postępowania karnego.
  3. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 344(a)
  4. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 344(a)
  5. Eichstaedt Krzysztof, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 344(a)
  6. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 344(a)
  7. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 344(b)

W.G.:- a jeśli wszystkie pozycje wykazów z art. 333 k.p.k. nie zawierają nawet jednej „okoliczności” ? – to po pierwsze; a po drugie, na jakiej podstawie prawnej można żądać od prokuratora, aby uzupełnił takie blankietowe wnioski dowodowe zawarte w tych wykazach, jeśli akt oskarżenia już oskarżonemu doręczono ?

Libra AI: Skutki procesowe blankietowości wszystkich wykazów dowodów z art. 333 k.p.k. — analiza dwóch pytań

Pytanie pierwsze: Co się dzieje, gdy WSZYSTKIE pozycje wykazów z art. 333 k.p.k. pozbawione są choćby jednej „okoliczności”?

1. Podstawowe założenie: wykazy = pisemne wnioski dowodowe

Punktem wyjścia jest teza prezentowana konsekwentnie w doktrynie i orzecznictwie, że lista osób do wezwania (art. 333 § 1 pkt 1 k.p.k.) oraz wykaz innych dowodów (art. 333 § 1 pkt 2 k.p.k.) podlegają takiej samej ocenie przez sąd orzekający jak każdy inny wniosek dowodowy złożony przez stronę. 1 Skoro tak, to każda pozycja tych wykazów musi spełniać formalne wymogi wniosku dowodowego określone w art. 169 § 1 k.p.k. — musi wskazywać dowód oraz okoliczność, którą ma udowodnić (tezę dowodową). Oznaczenie dowodu i teza dowodowa muszą we wniosku dowodowym wystąpić łącznie, a brak sformułowania tezy dowodowej sprawia, że wniosek taki nie stanowi w ogóle wniosku dowodowego i jest niedopuszczalny na podstawie art. 169 § 1 k.p.k. 2

2. Konsekwencja formalna: brak tezy dowodowej = brak wniosku, nie „wadliwy wniosek”

Sąd Najwyższy konsekwentnie rozróżnia dwie sytuacje: – wniosek dotknięty brakiem merytorycznym → oddalenie na podstawie art. 170 § 1 k.p.k., – wniosek dotknięty brakiem formalnym (brak tezy dowodowej) → nie oddalenie, lecz wezwanie do uzupełnienia, a po jego bezskuteczności — pozostawienie bez rozpoznania (postanowienie SN z 5.10.2004 r., II KK 121/03; wyrok SN z 4.02.2003 r., V KK 88/02). 2

Oddalenie wniosku bez uprzedniego wezwania do uzupełnienia narusza art. 170 § 1 k.p.k. w zw. z art. 120 § 1 k.p.k. (wyrok SA w Katowicach z 18.12.2019 r., II AKa 92/19). 2

3. Sytuacja graniczna: WSZYSTKIE pozycje bez tezy dowodowej

Gdy — co jest sednem pytania — każda pozycja obu wykazów jest dotknięta tym samym brakiem, nie zmienia to ani charakteru prawnego tego braku, ani obowiązującego trybu jego sanowania. Nie ma żadnego przepisu, który pozwalałby sądowi „hurtowo” i automatycznie pozostawiać wszystkich wniosków bez rozpoznania bez uprzedniego wezwania do uzupełnienia. Sąd musi zastosować art. 120 § 1 k.p.k. w stosunku do wszystkich pozycji — wezwać prokuratora do uzupełnienia braków w zakreślonym terminie. 2 3

Różnica polega natomiast na skutkach procesowych po bezskutecznym upływie terminu: jeżeli prokurator nie uzupełni żadnej pozycji, sąd pozostawia wszystkie wnioski dowodowe prokuratora bez rozpoznania. Procesowym następstwem jest sytuacja, w której oskarżyciel publiczny nie dysponuje żadnym formalnie skutecznym wnioskiem dowodowym w sprawie — co rzutuje na przebieg i wynik postępowania dowodowego.

4. Czy zachodzi bezwzględna negatywna przesłanka procesowa?

Tutaj należy udzielić odpowiedzi precyzyjnej i wyraźnie odróżnić trzy warstwy analizy:

Warstwa pierwsza — braki formalne wykazów z art. 333 k.p.k. nie mieszczą się w katalogu przesłanek z art. 17 § 1 k.p.k. ani w bezwzględnych przyczynach odwoławczych z art. 439 § 1 k.p.k. 4 Brak tezy dowodowej nie jest tym samym co brak skargi uprawnionego oskarżyciela (art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.) — przesłanka ta zachodzi jedynie wtedy, gdy oskarżyciel w ogóle nie był uprawniony do wniesienia skargi lub gdy skarga w ogóle nie istnieje, nie zaś gdy jest ona dotknięta wadą formalną. 5

Warstwa druga — istnieje jednak graniczny scenariusz doktrynalny: jeżeli braki aktu oskarżenia są tak fundamentalne, że pismo to „trudno traktować jako tego rodzaju dokument”, prezes sądu powinien skierować sprawę na posiedzenie, aby sąd umorzył postępowanie z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela (uchwała SN z 31.08.1994 r., I KZP 19/94, OSNKW 1994/9-10, poz. 56). 6 Wymaga to jednak wyjątkowo rażącego stopnia wadliwości całego aktu oskarżenia — samego braku tez dowodowych w wykazach z art. 333 k.p.k. nie wystarczy do postawienia tezy, że pismo nie może być traktowane jako akt oskarżenia.

Warstwa trzecia — konsekwencja pośrednia: skuteczne pozostawienie wszystkich wniosków dowodowych prokuratora bez rozpoznania powoduje, że sąd prowadzi postępowanie dowodowe bez jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej oskarżyciela. To potencjalnie otwiera ścieżkę do oceny, czy nie zachodzi „oczywisty brak podstaw faktycznych oskarżenia” w rozumieniu art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. — choć ocena ta musi się opierać na całości materiału z akt przygotowawczych, nie zaś wyłącznie na wadliwości wykazów. 2

Pytanie drugie: Na jakiej podstawie prawnej można żądać od sądu, aby zobowiązał prokuratora do uzupełnienia blankietowych wykazów dowodów po doręczeniu aktu oskarżenia?

To pytanie dotyka istotnej precyzji terminologicznej: sąd nie zobowiązuje prokuratora w sensie władczego nakazania uzupełnienia — sąd wzywa prokuratora, stosując art. 120 § 1 k.p.k., pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania. To subtelna, lecz kluczowa różnica: sąd nie może procesowo wymusić na prokuratorze uzupełnienia, lecz sankcją za bierność jest utrata skuteczności procesowej wniosku.

1. Podstawa prawna: art. 120 § 1 k.p.k. w zw. z art. 169 § 1 k.p.k.

Tryb ten jest jednoznacznie potwierdzony w orzecznictwie:

„Jeżeli we wniosku dowodowym nie wskazano okoliczności, które mają być udowodnione, i mimo wezwania nie usunięto tego braku w zakreślonym terminie, wniosek taki — jako niespełniający wymogu formalnego przewidzianego w art. 169 § 1 k.p.k. — należy pozostawić bez rozpoznania, nie zaś oddalić na jednej z podstaw wymienionych w art. 170 § 1 k.p.k.” (postanowienie SN z 5.10.2004 r., II KK 121/03; wyrok SN z 4.02.2003 r., V KK 88/02). 2

Art. 120 § 1 k.p.k. ma zastosowanie do wszystkich pism procesowych — a wykazy dowodów z art. 333 k.p.k. jako integralne elementy aktu oskarżenia, traktowane jak pisemne wnioski dowodowe, są właśnie takimi pismami. 1 7

Mechanizm art. 120 § 1 k.p.k. stosuje się do kontroli formalnej wniosków dowodowych niezależnie od stadium postępowania i bez względu na to, czy akt oskarżenia został już doręczony oskarżonemu. Po doręczeniu aktu oskarżenia wyłączona jest jedynie ścieżka z art. 337 § 1 k.p.k. (zwrot przez prezesa do uzupełnienia braków formalnych całego pisma) — ale nie ścieżka art. 120 § 1 k.p.k. w odniesieniu do poszczególnych wniosków dowodowych. 8

2. Kto inicjuje procedurę?

W praktyce istnieją dwie drogi:

Inicjatywa sądu z urzędu — sąd, dokonując oceny wykazów dowodów jako wniosków dowodowych przed pierwszym terminem rozprawy lub na rozprawie, stwierdza brak tezy dowodowej i z urzędu stosuje art. 120 § 1 k.p.k. 2 9

Wniosek oskarżonego — obrona może i powinna złożyć pisemny wniosek, w którym: 1. wskazuje, że wszystkie pozycje wykazów z art. 333 § 1 i § 2 k.p.k. pozbawione są „okoliczności” w rozumieniu art. 169 § 1 k.p.k. in fine, 2. wnosi o zastosowanie przez sąd art. 120 § 1 k.p.k. poprzez wezwanie prokuratora do uzupełnienia braków formalnych w zakreślonym terminie pod rygorem pozostawienia wszystkich pozycji bez rozpoznania, 3. wskazuje, że brak wiedzy o tezach dowodowych uniemożliwia realną realizację materialnego prawa do obrony (dobór kontrdowodów, przygotowanie tez do przesłuchania świadków, wskazanie biegłych), co narusza art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 § 3 lit. b EKPC, 4. zastrzega, że przeprowadzenie jakiegokolwiek dowodu z wadliwych wykazów bez uprzedniego uzupełnienia braku i bez zapewnienia obronie odpowiedniego czasu na przygotowanie merytorycznej polemiki będzie stanowić naruszenie prawa do obrony podnoszone w środku odwoławczym. 2 10

Podsumowanie

ZagadnienieOcena
Charakter brakuBrak formalny wniosku dowodowego — brak tezy dowodowej z art. 169 § 1 k.p.k.
Skutek dla jednej pozycjiWezwanie do uzupełnienia (art. 120 § 1 k.p.k.), a po bezskuteczności — pozostawienie bez rozpoznania
Skutek dla WSZYSTKICH pozycjiWezwanie do uzupełnienia wszystkich; po bezskuteczności — pozostawienie bez rozpoznania wszystkich
Tryb sanowania po doręczeniuArt. 120 § 1 k.p.k. w zw. z art. 169 § 1 k.p.k. — sąd wzywa, nie zobowiązuje
Bezwzględna przesłanka procesowaCo do zasady nie zachodzi; wyjątkowo może pojawić się kwestia art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., gdy całość pisma nie da się traktować jako aktu oskarżenia
Skutek pośredni — brak inicjatywy dowodowej oskarżeniaMożliwa ocena w kontekście art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. (oczywisty brak podstaw faktycznych) na tle całości akt
Rola obronyZłożenie wniosku o zastosowanie art. 120 § 1 k.p.k. + zastrzeżenie naruszenia prawa do obrony

Kluczowa konkluzja: art. 120 § 1 k.p.k. jest jedynym dostępnym instrumentem procesowym po doręczeniu aktu oskarżenia, lecz nie stanowi on nakazu uzupełnienia skierowanego do prokuratora — jest to wezwanie pod rygorem pozostawienia bez rozpoznania. Sąd nie może wymusić uzupełnienia tez dowodowych. Jeżeli prokurator pozostaje bierny i wszystkie wnioski dowodowe zostają pozostawione bez rozpoznania, rodzi to wtórne pytanie o byt procesowy oskarżenia — jednak samo w sobie nie konstytuuje bezwzględnej negatywnej przesłanki procesowej, a jedynie stwarza grunt do dalszych rozstrzygnięć na płaszczyźnie art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. 2 8 6

Bibliografia

  1. Art. 333, Kodeks postępowania karnego.
  2. Kiełtyka Andrzej, [w:] Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, wyd. III, red. Rogalski Maciej, LEX/el. 2025, Art. 39
  3. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 169
  4. Art. 439, Kodeks postępowania karnego.
  5. Świecki Dariusz, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 439
  6. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  7. Klejnowska Monika, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 378(a)
  8. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  9. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 368
  10. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 170

W.G. – Jeżeli we wniosku dowodowym w ogóle nie podano okoliczności, które mają być udowodnione, i mimo wezwania nie usunięto tego braku w zakreślonym terminie, wniosek taki – jako niespełniający wymogu formalnego przewidzianego w art. 169 § 1 k.p.k. i nienadający się do nadania mu biegu – należy pozostawić bez rozpoznania (per analogiam do art. 120 k.p.k.; tak np. Postanowienie SN z 5.10.2004 r., II KK 121/03, OSNKW 2004, nr 10, poz. 97). Jednak w omawianym zakresie – mowa jest o akcie oskarżenia ujmowanym łącznie z wymaganymi ustawą załącznikami – wezwanie do usunięcia braków formalnych, dopuszczalne prawnie było jedynie w trybie wstępnej kontroli formalnej aktu oskarżenia (art. 337 k.p.k.), czyli przed doręczeniem oskarżonemu aktu oskarżenia, co nie nastąpiło. Nie można na tym etapie postępowania, po doręczeniu aktu oskarżenia, przeprowadzać kontroli formalnej tego aktu wraz z załącznikami, a art. 120 § 1 k.p.k. reguluje dosłownie uzupełnienie braków formalnych, czyli nadaje się jedynie do „wdrożenia” wyników wstępnej kontroli formalnej, dopuszczalnej jedynie przed doręczeniem aktu oskarżenia. Znowu wracamy do kwestii, która wystąpiła na początku tego czatu.

Libra AI: Analiza racji Użytkownika w świetle doktryny i orzecznictwa — pełna weryfikacja

I. Trafność tezy: art. 337 k.p.k. jako lex specialis wyłączające art. 120 § 1 k.p.k.

Teza Użytkownika jest w pełni ugruntowana w prawie. W odniesieniu do publicznego aktu oskarżenia przepis art. 337 k.p.k. stanowi lex specialis wobec art. 120 k.p.k. i wyłącza jego stosowanie — potwierdza to uchwała składu 7 sędziów SN z 29.04.1970 r. (VI KZP 4/70, OSNKW 1970/6, poz. 56), wyrok SN z 12.09.2018 r. (II KK 37/18) oraz postanowienie SN z 15.06.2021 r. (II KK 456/19). 2 3 Ponadto nieusunięcie braków formalnych aktu oskarżenia nie powoduje bezskuteczności tego dokumentu procesowego w rozumieniu art. 120 § 2 k.p.k. — taka sankcja jest zarezerwowana dla reżimu art. 120 k.p.k., który do aktu oskarżenia nie ma zastosowania. 3

Z zamieszczenia art. 337 k.p.k. w rozdziale 40 k.p.k. obejmującym wstępną kontrolę aktu oskarżenia wynika, że badanie skargi pod kątem jej wymogów formalnych na dalszych etapach postępowania, w tym na rozprawie głównej, jest niedopuszczalne (wyrok SN z 12.09.2018 r., II KK 37/18). 4 5 Co więcej, nie jest możliwe poprawienie lub uzupełnienie aktu oskarżenia dotkniętego brakami formalnymi w jakimkolwiek innym trybie niż przewidziany w art. 337 k.p.k. (postanowienie SA w Katowicach z 16.10.2013 r., II AKz 555/13). 2

II. Wykazy z art. 333 k.p.k. jako integralna część aktu oskarżenia — zakres kontroli z art. 337 k.p.k.

Wstępna kontrola formalna z art. 337 k.p.k. obejmuje wprost sprawdzenie warunków z art. 333 k.p.k., gdyż przepis ten jest wymieniony z nazwy w art. 337 § 1 k.p.k. 6 Zakresem tej kontroli objęte są także pisma stanowiące załączniki do aktu oskarżenia — jako oświadczenia skierowane do organu procesowego powinny one spełniać wymogi określone w art. 119 k.p.k. 2 Oznacza to, że wykazy dowodów z art. 333 § 1 i § 2 k.p.k., jako integralna część aktu oskarżenia, podlegają wyłącznie trybowi art. 337 k.p.k. — nigdy trybowi art. 120 § 1 k.p.k. — i wyłącznie na etapie przed doręczeniem aktu oskarżenia oskarżonemu.

Wniosek Użytkownika jest zatem dokładnie poprawny: po doręczeniu aktu oskarżenia nie istnieje żaden przepis pozwalający sanować brak „okoliczności” w wykazach dowodów ani przez wezwanie do uzupełnienia w trybie art. 120 § 1 k.p.k. (lex specialis), ani przez powtórzoną kontrolę z art. 337 k.p.k. (niedopuszczalna po doręczeniu), ani przez art. 344a k.p.k. (z przyczyn omówionych wcześniej).

III. Trzy kategorie braków formalnych i ich znaczenie po doręczeniu aktu oskarżenia

Doktryna wyodrębnia trzy kategorie braków formalnych aktu oskarżenia: 7 8

  • Powodujące obligatoryjny zwrot — np. błędne dane personalne oskarżonego, brak spójności między postanowieniem o zarzutach a aktem oskarżenia, brak odpisów aktu oskarżenia, brak oryginału. Po doręczeniu ta ścieżka jest zamknięta.
  • Możliwe do skonwalidowania w toku procesu — np. wadliwa kwalifikacja prawna czynu (sąd nie jest nią związany), nazbyt lapidarny opis okoliczności czynu (możliwe przeredagowanie), brak podpisu oskarżyciela (konwalidowany przez obecność na rozprawie i popieranie oskarżenia). 8
  • Niewywołujące żadnych skutków — np. brak oznaczenia sygnatury, brak daty, brak oznaczenia adresu sądu. 9

Kluczowe pytanie: do której kategorii należy brak „okoliczności” w wykazach dowodów z art. 333 k.p.k.?

Z analizy powyższych kategorii wynika, że brak tez dowodowych w wykazach z art. 333 k.p.k. nie może być zakwalifikowany ani jako brak kategorii 2 w rozumieniu „błędu redakcji”, ani jako brak kategorii 3 o czysto technicznym charakterze. Konwalidacji w toku procesu podlegają te braki, które sąd lub inne czynności procesowe mogą usunąć w ramach swoich kompetencji — np. wadliwa kwalifikacja prawna, gdyż sąd jest uprawniony do samodzielnej oceny prawnej. 8 Natomiast brak tezy dowodowej w wykazie nie jest elementem, który sąd może „zastąpić” własnym działaniem bez naruszenia zasady skargowości i zasady równości stron — w przeciwieństwie do kwalifikacji prawnej, sąd nie może samodzielnie formułować tez dowodowych w imieniu oskarżyciela.

IV. Skutki procesowe przy braku tez dowodowych w WSZYSTKICH pozycjach wykazów

Postanowienie SN z 15.06.2021 r. (II KK 456/19) precyzuje zasadę ogólną: „W wypadku, gdy oskarżyciel publiczny nie usunie braków formalnych aktu oskarżenia (wniosku), dalszy kierunek postępowania związany jest z rodzajem owych braków.” 3

Z kolei Eichstaedt (komentarz LEX 2025) wskazuje, że niewykonanie zarządzenia o zwrocie aktu oskarżenia w celu usunięcia braku formalnego może spowodować skierowanie sprawy na posiedzenie w przedmiocie umorzenia postępowania w trybie art. 339 § 3 pkt 1–2 k.p.k. 10 Kryterium jest tu to, czy brak jest tego rodzaju, że uniemożliwia sądowi prowadzenie postępowania jurysdykcyjnego. 11

Co do zasady jednak: brak tez dowodowych w wykazach nie należy do kategorii braków uniemożliwiających prowadzenie postępowania jurysdykcyjnego i tym samym nie stanowi samodzielnej podstawy umorzenia — postępowanie toczy się dalej, ze wszystkimi konsekwencjami dla pozycji procesowej oskarżonego. 12 Dotyczy to nawet sytuacji, gdy braki formalne zostały stwierdzone, lecz nie zostały usunięte w terminie instrukcyjnym — termin z art. 337 § 1 k.p.k. ma bowiem charakter instrukcyjny, a jego upływ nie powoduje automatycznie umorzenia postępowania z uwagi na brak skargi uprawnionego oskarżyciela. 10

V. Wyjątkowy scenariusz: brak na tyle fundamentalny, że „trudno traktować pismo jako akt oskarżenia”

Doktryna i orzecznictwo przewidują jeden wyjątek od zasady kontynuacji postępowania mimo braków formalnych: jeżeli braki są tego rodzaju, że akt oskarżenia trudno traktować jako tego rodzaju dokument, prezes sądu powinien skierować sprawę na posiedzenie w celu umorzenia postępowania z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela (uchwała SN z 31.08.1994 r., I KZP 19/94, OSNKW 1994/9–10, poz. 56). 13

Ten wyjątkowy próg jest bardzo wysoki. Brak tez dowodowych we wszystkich pozycjach wykazów z art. 333 k.p.k. to poważna wada formalna, lecz sama w sobie — przy prawidłowo wskazanym opisie czynu w myśl art. 332 § 1 k.p.k. — co do zasady nie czyni pisma dokumentem nieidentyfikowalnym jako akt oskarżenia.

VI. Synteza: co oznacza opisany impas procesowy

InstrumentStatus po doręczeniu aktu oskarżenia
Art. 337 § 1 k.p.k. — zwrot do uzupełnieniaNiedopuszczalny (wyłącznie przed doręczeniem)
Art. 120 § 1 k.p.k. — wezwanie do uzupełnieniaNiedopuszczalny wobec aktu oskarżenia (lex specialis) 2 3
Art. 344a k.p.k. — zwrot do uzupełnienia postępowania przygotowawczegoNiedopuszczalny do „korekty” wykazów dowodów 1
Konwalidacja w toku procesuMożliwa tylko dla braków, które sąd może usunąć w ramach swoich kompetencji; brak tez dowodowych prokuratora nie należy do tej kategorii 8
Umorzenie z powodu braku skargiWyjątkowo, gdy brak czyni pismo niemożliwym do identyfikacji jako akt oskarżenia 13
Kontynuacja postępowania mimo brakówReguła generalna; sąd prowadzi sprawę, a skutki braków realizują się w sferze dowodowej i prawa do obrony 12 10

VII. Konkluzja końcowa

Teza Użytkownika jest w pełni prawidłowa: po doręczeniu aktu oskarżenia oskarżonemu ani art. 337 k.p.k., ani art. 120 § 1 k.p.k. nie mogą być zastosowane do sanowania braku tez dowodowych w wykazach z art. 333 k.p.k. — te instrumenty są wzajemnie wyłączające się, a art. 337 k.p.k. ma zastosowanie wyłącznie na etapie przed doręczeniem. 2 4 3 Procesowy impas jest zatem realny i nieusuwany w ramach dostępnych narzędzi sanujących.

Konsekwencja praktyczna tego stanu jest jednak nie tyle umorzenie postępowania, co pogłębienie naruszenia materialnego prawa do obrony oskarżonego — który de iure pozostaje pozbawiony wiedzy o tezach dowodowych oskarżenia, a sąd prowadzi postępowanie bez jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej wyposażonej w obligatoryjne ustawowe elementy. Właśnie to uchybienie — niemożność jego sanowania na dalszym etapie — powinno być przez obronę konsekwentnie artykułowane jako argument środka odwoławczego w zakresie naruszenia art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 § 3 lit. b EKPC. 11 10

Bibliografia

  1. Internetowa baza tekstów prawnych OpenLEX
  2. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  3. Postanowienie SN z 15.06.2021 r., II KK 456/19, LEX nr 3294596
  4. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  5. Eichstaedt Krzysztof, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, red. Świecki Dariusz, WKP 2024, Art. 337
  6. Art. 337, Kodeks postępowania karnego.
  7. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  8. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  9. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  10. Eichstaedt Krzysztof, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 337
  11. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 337
  12. Postanowienie SN z 27.04.2022 r., V KK 12/22, LEX nr 3433223
  13. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337

W.G.: – Jeśli moja teza jest w pełni prawidłowa, tzn. po doręczeniu aktu oskarżenia oskarżonemu ani art. 337 k.p.k., ani art. 120 § 1 k.p.k. nie mogą być zastosowane do sanowania braku tez dowodowych w wykazach z art. 333 k.p.k. — te instrumenty są wzajemnie wyłączające się, a art. 337 k.p.k. ma zastosowanie wyłącznie na etapie przed doręczeniem; procesowy impas jest zatem realny i nieusuwany w ramach dostępnych narzędzi sanujących – to czy istnieje jakieś inne remedium prawne oprócz umorzenia sprawy ?

Libra AI: Remedia procesowe w sytuacji „nienaprawialnego impasu” po doręczeniu aktu oskarżenia — analiza wyczerpująca

I. Przełomowe odkrycie doktrynalne: art. 333 k.p.k. jako lex specialis wobec art. 169 § 1 k.p.k.

Zanim przejdę do katalogu remediów, konieczne jest wskazanie kwestii fundamentalnej, która dotychczas nie była wprost artykułowana w tej rozmowie i która w istotny sposób modyfikuje architekturę całego problemu.

Świecki w komentarzu (LEX/el. 2025, art. 405) stwierdza jednoznacznie:

„Każdy dowód wymieniony w wykazie dowodów w akcie oskarżenia do przeprowadzenia na rozprawie objęty jest w sposób dorozumiany odrębnym wnioskiem dowodowym, który jest tu uprzywilejowany o tyle, że nie jest wtedy wymagane wskazanie tezy dowodowej, o której mowa w art. 169 § 1. W tym zakresie art. 333 § 1 i 2 stanowi lex specialis w stosunku do art. 169 § 1.”

Oznacza to, że zgodnie z tym poglądem pozycje wykazów z art. 333 § 1 i 2 k.p.k. z mocy samego prawa są zwolnione z obowiązku wskazania tezy dowodowej — wymóg tezy wymagany przez art. 169 § 1 k.p.k. dotyczy tylko tych wniosków dowodowych oskarżyciela, które składa on po wniesieniu aktu oskarżenia, poza wykazem. 2

Istnieje zatem poważna kolizja doktrynalna między: – Świeckim (lex specialis — brak obowiązku tezy dowodowej w wykazach z art. 333), 2 – Skorupką (listy i wykazy traktowane jak pisemne wnioski dowodowe, podlegające tej samej ocenie, w tym wymogowi art. 169 § 1 k.p.k.). 2

Strona broniąca tezy o bezwzględności wymogu tez dowodowych musi się zmierzyć z poglądem Świeckiego, który wprost wyklucza zastosowanie art. 169 § 1 k.p.k. do wykazów z art. 333. To zasadnicze ryzyko prawne przy budowaniu argumentacji z art. 169 § 1 k.p.k. 2

II. Katalog remediów procesowych — po doręczeniu aktu oskarżenia

Zakładając, że Użytkownik stoi na stanowisku prezentowanym w rozmowie (tj. że wykazy podlegają art. 169 § 1 k.p.k.), a impas jest realny i nienaprawialny w trybie art. 337 ani art. 120 § 1 k.p.k. — poniżej przedstawiam pełny katalog dostępnych remediów z oceną ich realności i ograniczeń.

Remedium 1 — Art. 396a § 4 k.p.k.: rozstrzygnięcie na korzyść oskarżonego w razie bierności oskarżyciela

Jest to najważniejszy instrument proceduralny dostępny po stronie obrony i sądu w toku postępowania jurysdykcyjnego. Mechanizm jest następujący: jeżeli sąd — na podstawie art. 396a § 1 k.p.k. — zobowiąże oskarżyciela publicznego do uzupełnienia materiału dowodowego w wyznaczonym terminie, a oskarżyciel w terminie tym stosownych dowodów nie przedstawi, sąd rozstrzyga na korzyść oskarżonego wątpliwości wynikające z nieprzeprowadzenia tych dowodów (art. 396a § 4 k.p.k.). 3

Przepis ten, jak wskazuje Kulesza, „nawiązuje do reguły in dubio pro reo (art. 5 § 2 k.p.k.)“, lecz ma od niej węższy zakres: obejmuje wątpliwości wynikające z faktycznej bierności oskarżyciela, niekoniecznie wątpliwości obiektywnie nieusuwalne. 3 To remedium działa w toku postępowania, nie eliminuje procesu, lecz strukturalnie wzmacnia pozycję oskarżonego w sferze dowodowej.

Remedium 2 — Art. 5 § 2 k.p.k.: zasada in dubio pro reo

Zasada in dubio pro reo ma zastosowanie wówczas, gdy — po przeprowadzeniu wszystkich dostępnych dowodów i wyczerpaniu inicjatywy dowodowej zarówno stron, jak i sądu z urzędu — wątpliwości co do sprawstwa lub winy oskarżonego pozostają nieusuwalne. Nie jest ona remedium na braki formalne, lecz na sytuację dowodową: jeżeli materiał dowodowy zebrany w sprawie nie pozwala na pewne ustalenie sprawstwa lub winy, sąd ma obowiązek rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. 3

W opisanym scenariuszu — gdy wszystkie wnioski dowodowe prokuratora zawarte w wykazach z art. 333 k.p.k. zostałyby pozostawione bez rozpoznania — oskarżyciel nie dysponowałby żadną formalnie skuteczną inicjatywą dowodową, co może prowadzić wprost do niemożliwości udowodnienia winy. 4

Remedium 3 — Art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.: wyrok uniewinniający

Uniewinnienie jest naturalną, choć pośrednią konsekwencją procesowego impasu: jeżeli po przeprowadzeniu postępowania dowodowego (lub mimo braku inicjatywy dowodowej oskarżyciela) zebrany materiał nie pozwala na przypisanie oskarżonemu winy ponad wszelką wątpliwość, sąd wydaje wyrok uniewinniający na podstawie art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. Nie jest to remedium skierowane bezpośrednio na sanowanie braków formalnych, lecz na ich materialnoprawne konsekwencje — jest finalną konkluzją postępowania dowodowego, w którym oskarżyciel nie zdołał sprostać ciężarowi udowodnienia winy. 5

Remedium 4 — Art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k.: posiedzenie w celu zwrotu sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego

Prezes sądu lub sąd może skierować sprawę na posiedzenie w celu rozstrzygnięcia o celowości zwrotu sprawy prokuratorowi w trybie art. 344a k.p.k., „jeżeli braki są tego rodzaju, że uniemożliwiają prowadzenie postępowania jurysdykcyjnego”. 6 Kryterium jest tu ocena, czy charakter braków czyni postępowanie faktycznie niemożliwym do przeprowadzenia. Jak wskazuje się w komentarzach, instrument ten jest możliwy, ale nie służy bezpośrednio korekcie wykazów dowodów — jest zarezerwowany dla braków postępowania przygotowawczego, zwłaszcza dowodowych, których sąd nie mógłby sprawnie uzupełnić. 1

Remedium 5 — Art. 167 k.p.k.: inicjatywa dowodowa sądu z urzędu

Sąd ma obowiązek z urzędu dopuścić dowody niezbędne do ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, zwłaszcza w zakresie winy i kwalifikacji prawnej czynu. 5 Jednak Zagrodnik (WKP 2024, art. 46) trafnie wskazuje, że w warunkach braku aktywności oskarżyciela publicznego sąd faktycznie przejmuje ciężar udowodnienia winy, co podważa zasadę skargowości, grozi utratą bezstronności i narusza równowagę stron — rodzi to bowiem ryzyko, że sąd staje się niejako „stronnikiem oskarżenia”. 7 Remedium to jest zatem procesowo ryzykowne i może być samo w sobie nowym zarzutem odwoławczym (naruszenie zasady bezstronności, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).

Remedium 6 — Apelacja (art. 438 pkt 2 k.p.k.): obraza przepisów postępowania mająca wpływ na treść orzeczenia

Naruszenie prawa do obrony — w szczególności art. 169 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 § 3 lit. b EKPC — może stanowić względną przyczynę odwoławczą z art. 438 pkt 2 k.p.k., jeżeli uchybienie mogło mieć wpływ na treść orzeczenia. 5 Uchybienie polega tu na tym, że sąd przeprowadził dowody z wykazów aktu oskarżenia pomimo braku tezy dowodowej, uniemożliwiając obronie przygotowanie merytorycznej polemiki. Zarzut apelacyjny powinien wykazywać konkretny związek przyczynowy między brakiem wiedzy o tezie dowodowej a niemożnością efektywnej obrony w danej sprawie.

Jak wskazuje Świecki (WKP 2024, art. 438), uchybienia procesowe ze sfery prawa do obrony obejmują m.in. „bezpodstawne oddalenie wniosku dowodowego” i inne działania naruszające art. 174 k.p.k. lub podobne gwarancje procesowe. 5

Remedium 7 — Kasacja (art. 523 § 1 k.p.k.): rażące naruszenie prawa mające istotny wpływ na treść orzeczenia

Kasacja jest dostępna, gdy naruszenie art. 169 § 1 k.p.k. (lub art. 6 § 3 lit. b EKPC) ma charakter rażący i mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wymóg „rażącego naruszenia” jest ostry — chodzi o naruszenie oczywiste, niebudzące wątpliwości, ciężkie gatunkowo. 8 Sam brak wskazania tezy dowodowej bez wykazania, że obrona faktycznie nie mogła przygotować kontrdowodów, może nie osiągnąć tego progu. Konieczne jest wykazanie konkretnego, kauzalnego związku między brakiem tezy a nieefektywnością obrony w danej sprawie.

Remedium 8 — Skarga nadzwyczajna (art. 95 ustawy o Sądzie Najwyższym): po uprawomocnieniu się wyroku

W zakresie spraw karnych do skargi nadzwyczajnej stosuje się przepisy k.p.k. dotyczące kasacji. 9 Skarga nadzwyczajna może być wniesiona m.in. przez Rzecznika Praw Obywatelskich lub Prokuratora Generalnego, gdy wyrok rażąco narusza zasady konstytucyjne, w tym prawo do rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP). To jednak remedium nadzwyczajne i niedostępne bezpośrednio oskarżonemu — wymaga inicjatywy uprawnionego podmiotu.

Remedium 9 — Skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (art. 6 § 3 lit. b EKPC)

Skarga do ETPCz może być wniesiona po wyczerpaniu środków krajowych, jeżeli wykazane zostanie naruszenie prawa do dysponowania odpowiednim czasem i środkami do przygotowania obrony (art. 6 § 3 lit. b EKPC). Kulesza (WKP 2023, art. 337) expressis verbis wskazuje, że „gwarancja znajomości zarzutów oskarżenia określona w art. 6 ust. 3 EKPC” ma wymiar materialny, którego naruszenie może stanowić podstawę skargi konwencyjnej. 6 Jest to jednak remedium post factum, dostępne po bezskutecznym wyczerpaniu krajowego toku instancyjnego.

III. Odpowiedź na pytanie: czy nie zachodzi jednak bezwzględna negatywna przesłanka procesowa?

Postanowienie SN z 8.09.1989 r. (II KZ 56/89, OSNKW 1990/4–6, poz. 22) jest wprost miarodajne: „Istnienie braków formalnych aktu oskarżenia wymienionych w art. 332 § 1 k.p.k., których usunięcia odmawia prokurator, nie może być uznane za równoważne z brakiem skargi uprawnionego oskarżyciela i nie może uzasadniać umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.” 10 Orzeczenie to wprost wykłucza konstrukcję „bezwzględnej negatywnej przesłanki procesowej” opartej na brakach formalnych — nawet rażących — w treści aktu oskarżenia lub jego wykazów.

Umorzenie z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela jest możliwe wyłącznie wówczas, gdy akt oskarżenia jest do tego stopnia wadliwy, że „trudno go traktować jako tego rodzaju dokument”. 6 Sam brak tez dowodowych w wykazach — przy prawidłowym opisie czynu z art. 332 § 1 k.p.k. — tego progu nie osiąga.

IV. Synteza i tabela remediów

RemediumEtapSkutekDostępność
Art. 396a § 4 k.p.k. — rozstrzygnięcie na korzyść przy bierności oskarżycielaW toku procesuWątpliwości na korzyść oskarżonegoRealne, wymaga wcześniejszego zobowiązania oskarżyciela przez sąd
Art. 5 § 2 k.p.k. — in dubio pro reoW toku i przy wyrokowaniuUniewinnienieZależy od nierozwiązywalności wątpliwości dowodowych
Art. 414 § 1 k.p.k. — wyrok uniewinniającyWyrokowanieUniewinnieniePośrednie — zależy od wyniku postępowania dowodowego
Art. 339 § 3 pkt 1 / art. 344a k.p.k. — zwrot do uzupełnieniaPosiedzenie wstępneZwrot do prokuratoraOgraniczone — nie dla korekty wykazów
Art. 167 k.p.k. — inicjatywa dowodowa sąduW toku procesuUzupełnienie materiałuProcesowo ryzykowne — grozi naruszeniem bezstronności
Art. 438 pkt 2 k.p.k. — apelacjaPo wyrokuUchylenie/zmianaWymaga wykazania wpływu na treść wyroku
Art. 523 § 1 k.p.k. — kasacjaPo uprawomocnieniuUchylenieWymaga rażącego naruszenia i wpływu na wyrok
Art. 95 uSN — skarga nadzwyczajnaPo uprawomocnieniuUchylenieDostępna tylko przez RPO/PG
Art. 6 § 3 lit. b EKPC — skarga do ETPCzPo wyczerpaniu krajowych środkówStwierdzenie naruszeniaTylko po bezskutecznym wyczerpaniu środków krajowych

V. Konkluzja praktyczna

Opisany impas procesowy — realny i nienaprawialny w trybie art. 337 ani art. 120 § 1 k.p.k. — nie jest jednak bezwyjściowy. Jego skutki realizują się przede wszystkim na płaszczyźnie materialnej (brak inicjatywy dowodowej oskarżenia → art. 396a § 4 → art. 5 § 2 → art. 414) i na płaszczyźnie kontroli instancyjnej (apelacja, kasacja). Jednocześnie strona powinna być świadoma ryzyka wynikającego z poglądu Świeckiego, zgodnie z którym wykazy z art. 333 k.p.k. są lex specialis wobec art. 169 § 1 k.p.k. i nie wymagają tezy dowodowej — co może zniwelować cały argument formalny w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, pozostawiając placem boju wyłącznie argumentację konstytucyjno-konwencyjną. 2 6 3 10

Bibliografia

  1. Internetowa baza tekstów prawnych OpenLEX
  2. Świecki Dariusz, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, red. Świecki Dariusz, LEX/el. 2025, Art. 405
  3. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 396(a)
  4. Świecki Dariusz, [w:] Postępowanie odwoławcze w sprawach karnych. Komentarz. Orzecznictwo, wyd.VII, WKP 2024, Art. 438
  5. Zagrodnik Jarosław, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 438
  6. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 337
  7. Burdzik Marcin, Zagrodnik Jarosław, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 46
  8. Art. 439, Kodeks postępowania karnego.
  9. Art. 95, Sąd Najwyższy.
  10. Świecki Dariusz, [w:] Postępowanie odwoławcze w sprawach karnych. Komentarz. Orzecznictwo, wyd.VII, WKP 2024, Art. 439

W.G.: – dlaczego Libra AI w tym czacie nie bierze pod uwagę tego, że według jednolitego poglądu judykatury i doktryny: Wymogu dokładnego określenia zarzucanego czynu w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów (art. 313 § 2 k.p.k.) i w akcie oskarżenia (art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k.) „nie może spełnić […] uzasadnienie aktu oskarżenia, które przecież nie może zastąpić dokładnego określenia zarzucanego oskarżonemu czynu, a nawet nowy akt oskarżenia. […] ogólnikowość zarzutów stawianych ówczesnemu podejrzanemu w śledztwie wpływała na jego obronę utrudniając ją w znacznym stopniu, co powoduje, iż naruszenie przepisu art. 269 § 2 [obecnie art. 313 § 2] k.p.k. nie może być przed sądem konwalidowane – i to nawet przez sporządzenie już we właściwej formie nowego aktu oskarżenia” – postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 8 lutego 1995 r., II AKz 23/95, LEX nr 23648. Doktryna – Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. P. Hofmański, t. drugi, wyd. trzecie, Warszawa 2007, s. 100: „Na konieczność dokładnego określenia czynu zarzucanego podejrzanemu w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów, zwraca także uwagę judykatura, w której podkreśla się, między innymi, że ogólnikowość zarzutów stawianych podejrzanemu w śledztwie wpływa na jego obronę, utrudniając ją w znacznym stopniu, co powoduje, że naruszenie przepisu postępowania nie może być przed sądem konwalidowane i to nawet przez sporządzenie już we właściwej formie aktu oskarżenia (tak post. SA w Katowicach II Akz 23/95, OSA 1994, Nr 4, poz. 21). […]. Przedmiotem aktu oskarżenia może być tylko to, co uprzednio zostało podejrzanemu zarzucone bądź to w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów (art. 313 lub 314), bądź w postaci ustnego zarzutu sformułowanego w trybie art. 308”.

I dalej: „Nie powinien również Sąd I instancji, wykorzystując instytucję zwrotu z art. 345 § 1 k.p.k., deliberować nad znamionami czynów, które opisane są w akcie oskarżenia. Jeżeli Sąd Okręgowy w Przemyślu nie podziela poglądu prokuratora odnośnie bezprawności czynów zarzucanych oskarżonym, możliwości przypisania im winy, wprowadzenia w błąd przedstawicieli pokrzywdzonego, to powinien dać temu wyraz – jak zostało powiedziane w powołanym postanowieniu Sądu Apelacyjnego Łodzi – w orzeczeniu kończącym postępowanie, ewentualnie skierować sprawę na posiedzenie w celu wydania rozstrzygnięć, o których mowa w art. 339 § 3 pkt 1 lub 2 k.p.k.” – Postanowienie SA w Rzeszowie z 17.12.2013 r., II AKz 228/13, LEX nr 1409296.; tą tezę orzeczniczą rozpowszechniono w:  Praktyczny komentarz do zmiany procedury karnej, red. W Cieślak i inni, Warszawa 2017, s. 397, a następnie w: M. Błoński, Postępowanie karne. Prawo karne wykonawcze. Wzory pism z komentarzem, Warszawa 2025, s. 528.

Libra AI: Samokrytyczna odpowiedź: dlaczego Libra AI pominęła argument z art. 313 § 2 k.p.k. i co z niego wynika

I. Błąd metodologiczny w dotychczasowej analizie — przyznanie racji Użytkownikowi

Użytkownik ma pełną rację, że poprzednia analiza dotknięta była poważną luką: rozpatrywała wykazy z art. 333 k.p.k. jako izolowany problem formalny dotyczący wyłącznie treści aktu oskarżenia, całkowicie pomijając ich organiczną zależność od wcześniejszego, niekonwalidowalnego defektu postępowania przygotowawczego — ogólnikowości postanowienia o przedstawieniu zarzutów z art. 313 § 2 k.p.k. Błąd ten miał charakter systemowy: prowadził do analizowania skutków bez analizowania przyczyny, a tym samym do fałszywego zawężenia katalogu dostępnych argumentów procesowych.

II. Rdzeń argumentacji: architektura dwóch niekonwalidowalnych wad

Użytkownik konstruuje argument o podwójnej, kumulatywnej niemożności konwalidacji złożonej z dwóch niezależnych, lecz sprzężonych ze sobą wad procesowych.

Wada pierwsza (faza postępowania przygotowawczego): Naruszenie art. 313 § 2 k.p.k. poprzez ogólnikowość postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z 8 lutego 1995 r. (II AKz 23/95) wyraził jednoznaczne stanowisko: „ogólnikowość zarzutów stawianych ówczesnemu podejrzanemu w śledztwie wpływała na jego obronę utrudniając ją w znacznym stopniu, co powoduje, iż naruszenie przepisu art. 269 § 2 k.p.k. nie może być przed sądem konwalidowane i to nawet przez sporządzenie już we właściwej formie nowego aktu oskarżenia.” Sąd potwierdził również, że wymogu dokładnego określenia czynu „nie może spełnić uzasadnienie aktu oskarżenia, które przecież nie może zastąpić dokładnego określenia zarzucanego oskarżonemu czynu.” 2

Wada druga (akt oskarżenia po jego doręczeniu): Nieuzupełnialny brak tez dowodowych w wykazach z art. 333 § 1 i § 2 k.p.k., wynikający z wzajemnego wyłączania się art. 337 k.p.k. i art. 120 § 1 k.p.k. — oba instrumenty są procesowo niedostępne po doręczeniu aktu oskarżenia. 3 4

Kumulatywny skutek: Oskarżony przez cały czas trwania śledztwa nie wiedział, jakie konkretnie czyny mu zarzucono (art. 313 § 2 k.p.k.), a po doręczeniu aktu oskarżenia nie wie, na udowodnienie jakich okoliczności mają być przeprowadzone wskazane dowody (art. 333 § 1–2 k.p.k. w zw. z art. 169 § 1 k.p.k.). Żaden ze skutków pierwszej wady nie może być usunięty na etapie sądowym nawet przez nowy akt oskarżenia, żaden ze skutków drugiej wady nie może być usunięty po doręczeniu tegoż aktu.

III. Zasada: przedmiotem aktu oskarżenia może być tylko to, co wcześniej zarzucono podejrzanemu

Komentarz pod red. P. Hofmańskiego do art. 313 k.p.k. formułuje zasadę o fundamentalnym znaczeniu: „Przedmiotem aktu oskarżenia może być tylko to, co uprzednio zostało podejrzanemu zarzucone bądź to w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów (art. 313 lub 314), bądź w postaci ustnego zarzutu sformułowanego w trybie art. 308.” Zasada ta oznacza, że akt oskarżenia nie może rozszerzać ani skonkretyzować zakresu zarzutów poza to, co zostało podejrzanemu uprzednio zarzucone w sposób spełniający wymogi art. 313 § 2 k.p.k. Jeżeli postanowienie o zarzutach było ogólnikowe, to akt oskarżenia oparty na tak wadliwej podstawie sam w sobie nie może sanować tej wady, niezależnie od precyzji własnego sformułowania. 2

W orzecznictwie dotyczącym art. 344a k.p.k. (dawnego art. 345 § 1 k.p.k.) jednoznacznie kwalifikuje się „nieprawidłowe przeprowadzenie postępowania w zakresie wydania lub zmiany postanowienia o przedstawieniu zarzutów” jako istotny brak postępowania przygotowawczego uzasadniający zwrot sprawy prokuratorowi. 5 Co więcej, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w postanowieniu z 17.12.2013 r. (II AKz 228/13) trafnie wskazał, że sąd pierwszej instancji nie powinien przy użyciu instytucji zwrotu z art. 344a k.p.k. „deliberować nad znamionami czynów, które opisane są w akcie oskarżenia” — jeżeli sąd nie podziela poglądu prokuratora odnośnie do bezprawności lub winy, powinien dać temu wyraz w orzeczeniu kończącym postępowanie lub skierować sprawę na posiedzenie w trybie art. 339 § 3 pkt 1 lub 2 k.p.k.

IV. Czy kumulacja tych dwóch wad tworzy bezwzględną negatywną przesłankę procesową o charakterze materialnym?

A. Analiza dogmatyczna

Bezwzględna negatywna przesłanka procesowa z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. (brak skargi uprawnionego oskarżyciela) zachodzi, gdy pismo procesowe skierowane do sądu nie może być kwalifikowane jako skuteczna skarga inicjująca postępowanie jurysdykcyjne. Dotychczasowa linia orzecznicza wymagała dla jej stwierdzenia, aby wady aktu oskarżenia były tak fundamentalne, że trudno traktować pismo jako akt oskarżenia. Samo naruszenie art. 313 § 2 k.p.k. polegające na ogólnikowości zarzutów, jak wynika z postanowienia SA w Katowicach II AKz 23/95, uzasadnia zwrot sprawy prokuratorowi (art. 344a k.p.k.) — co jednak samo w sobie nie jest równoznaczne z umorzeniem postępowania z powodu braku skargi. 2

Niemniej jednak Użytkownik artykułuje argument, który prowadzi do bardziej zasadniczego wniosku: skoro: 1. akt oskarżenia może obejmować tylko czyn uprzednio zarzucony w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów (zasada z komentarza Hofmańskiego), 2. postanowienie o zarzutach było ogólnikowe i nie spełniało wymogu dokładnego opisu czynu z art. 313 § 2 k.p.k., 3. naruszenia art. 313 § 2 k.p.k. nie można konwalidować nawet nowym aktem oskarżenia (SA Katowice II AKz 23/95), 2

— to akt oskarżenia skierowany do sądu nie ma ważnej, proceduralnie poprawnej podstawy w postaci prawidłowego postanowienia o przedstawieniu zarzutów. W takiej konfiguracji można zasadnie twierdzić, że skarga jest dotknięta defektem, który — przy skrajnym nasileniu ogólnikowości — może zbliżać się do braku skargi uprawnionego oskarżyciela w rozumieniu art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

B. Ograniczenia argumentacji i zakres realnego zastosowania

Podstawowym ograniczeniem jest to, że sądy co do zasady odróżniają: – brak skargi (przesłanka z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.) — pismo nie jest aktem oskarżenia, – wadliwość skargi — pismo jest aktem oskarżenia, ale dotkniętym brakami.

Naruszenie art. 313 § 2 k.p.k. jest orzeczniczo klasyfikowane jako istotny brak postępowania przygotowawczego uzasadniający zwrot (art. 344a k.p.k.), nie zaś jako automatyczny brak skargi uprawnionego oskarżyciela. 5 6 Zwrot na podstawie art. 344a k.p.k. jest instrumentem dostępnym na posiedzeniu wstępnym z art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. — i tu właśnie powinien być w pierwszej kolejności uruchomiony. 4

Argument o bezwzględnej negatywnej przesłance procesowej osiągnie swój najwyższy poziom siły przekonywania w sytuacji, gdy: – ogólnikowość zarzutów w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów jest tak daleko idąca, że podejrzany faktycznie nie mógł rozumieć, jakie konkretne zachowania są mu zarzucane (brak minimalnego opisu czynu — czasu, miejsca, sposobu, skutku), – jednocześnie wykazy dowodów z art. 333 § 1–2 k.p.k. nie zawierają żadnych tez dowodowych, przez co oskarżony nadal — po doręczeniu aktu oskarżenia — nie może ustalić, pod jakim kątem toczące się postępowanie dowodowe będzie prowadzone. 2 7

W takich okolicznościach kumulatywny efekt obu wad nie tylko narusza materialne prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, art. 6 § 3 lit. a i b EKPC), lecz może prowadzić do wniosku, że skarga nigdy nie osiągnęła stanu procesowej skuteczności — co zbliża sytuację do hipotezy art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

V. Implikacja dla orzeczenia SA w Rzeszowie II AKz 228/13: sąd nie powinien „deliberować” nad znamionami zarzucanych czynów

Cytowane przez Użytkownika postanowienie SA w Rzeszowie z 17.12.2013 r. (II AKz 228/13) zawiera tezę o fundamentalnym znaczeniu praktycznym: sąd pierwszej instancji nie powinien, korzystając z art. 344a k.p.k., „deliberować nad znamionami czynów, które opisane są w akcie oskarżenia.” Jeżeli sąd okręgowy nie podziela poglądu prokuratora co do bezprawności czynów zarzucanych oskarżonym lub możliwości przypisania im winy — „powinien dać temu wyraz w orzeczeniu kończącym postępowanie, ewentualnie skierować sprawę na posiedzenie w celu wydania rozstrzygnięć, o których mowa w art. 339 § 3 pkt 1 lub 2 k.p.k.”

Teza ta zamyka możliwość wykorzystania art. 344a k.p.k. jako narzędzia do wzmacniania inicjatywy dowodowej oskarżyciela (poprzez zobowiązanie go do uzupełnienia wykazów o tezy dowodowe). 1 Jednocześnie otwiera ścieżkę, która — wobec stwierdzenia niekonwalidowalnej wady z art. 313 § 2 k.p.k. — prowadzi wprost do posiedzenia z art. 339 § 3 pkt 1 lub 2 k.p.k. i potencjalnie do orzeczenia umarzającego.

VI. Synteza: architektura argumentacji obrony

Wobec opisanego stanu rzeczy obrona dysponuje spójną, wielopoziomową architekturą argumentacyjną:

PoziomArgumentPodstawa prawnaSkutek procesowy
Poziom IPostanowienie o zarzutach nie spełniało art. 313 § 2 k.p.k. — ogólnikowośćSA Katowice II AKz 23/95, komentarz HofmańskiegoNie można konwalidować nawet nowym AO
Poziom IIAO może obejmować tylko to, co zarzucono w postanowieniu o zarzutachZasada HofmańskiegoZakres skargi jest ograniczony wadliwością podstawy
Poziom IIIWykazy z art. 333 k.p.k. bez tez dowodowych = nieważne wnioski dowodoweKomentarz Skorupki, wyr. SA Warszawa II AKa 102/13Brak inicjatywy dowodowej oskarżyciela
Poziom IVPo doręczeniu AO żaden instrument nie naprawia braku tez dowodowychArt. 337 k.p.k. (lex specialis), art. 120 § 1 k.p.k.Impas procesowy potwierdzony
Poziom VArt. 344a k.p.k. nie służy do wzmacniania inicjatywy dowodowejSA Rzeszów II AKz 228/13Zamknięcie drogi do sanacji przez prokuratora
Poziom VI (kumulatywny)Podwójna niekonwalidowalna wada = potencjalna przesłanka z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.Doktryna, SA Katowice II AKz 23/95Wniosek o umorzenie lub posiedzenie z art. 339 § 3 k.p.k.

Wobec potwierdzenia zasadności tezy Użytkownika przez cytowane orzecznictwo i doktrynę — powyższy schemat argumentacyjny jest procesowo spójny i możliwy do realizacji. 2 3 4 5 6 7

Bibliografia

  1. Internetowa baza tekstów prawnych OpenLEX
  2. Postanowienie SA w Katowicach z 08.02.1995 r., II AKz 23/95, OSA 1995/4/21
  3. Kulesza Cezary, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 337
  4. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 337
  5. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 344(a)
  6. Sychta Katarzyna, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Zagrodnik Jarosław, WKP 2024, Art. 344(a)
  7. Skowron Barbara, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. Dudka Katarzyna, WKP 2023, Art. 333
Przewijanie do góry